ΠΑΝΟΣ ΚΑΠΩΝΗΣ

ΠΝΕΥΜΑ ΟΙΝΟΥ¹

_{Όταν μια συγγραφέας σε «κερνάει» από «το κρασί της προσωπικής της αλχημείας»², αλχημεία που μπορεί να αρχίσει με την ανάγνωση ενός σχετικού βιβλίου, δεν περιμένει κανείς ότι θα βρεθεί – κυριολεκτικά – μέσα σε μια οινική λογοτεχνική συνωμοσία, ξενυχτώντας στη συνέχεια διαβάζοντας το. Χωρίς κρασί – φυσιολογικά – αλλά μόνο διαβάζοντας, δεν μπορεί κανείς να είναι συν-επαρμένος από το πνεύμα του οίνου που διαχέεται παντού, μέσα σε ένα μυθιστόρημα ή γενικά σε ένα λογοτεχνικό έργο.}

_{Όμως, πέρα από το περίεργο και πρωτότυπο μιας τέτοιας θεματολογίας, ενός μυθιστορήματος στο οποίο ο βασικός ήρωας δεν έχει υλική υπόσταση – με την τρέχουσα έννοια του όρου – ή καλλίτερα ορατή υλική υπόσταση, αλλά είναι ένα πνεύμα, δηλαδή «το πνεύμα του οίνου», γύρω από το οποίο μπορεί να κινούνται πρόσωπα, καταστάσεις, μύθοι, ιστορία, συναισθήματα, υποσυνείδητες καταγραφές, παρελθόντες και μέλλοντες χρόνοι και πάνω από όλα, ο έρωτας, που μοιάζει να σε μεθάει, μπορεί να υπάρξει και μια εσώτερη διεργασία αναζήτησης της γοητείας που μπορεί πνευματικά να ασκήσουν οι οινικές δημιουργίες.}

_{Κάτι τέτοιο συνέβη και σε μένα, έπειτα από την ανάγνωση δύο λογοτεχνικών έργων, των μυθιστορημάτων της Ελένης Πριοβόλου (Το κρασί του έρωτα) και της Μαρίας Κυριάκη (Η πύλη του κρασιού)³, για τα οποία ο σχολιασμός ήρθε μόνος του από τα ίδια τα έργα. Σε αυτά όμως, μέσα από επαναλαμβανόμενες ιερές «διονυσιακές» τελετουργίες και εσώτερες διεργασίες, όχι μόνο πρόβαλε μια φιλοσοφία και πνευματική στάση ζωής, αλλά πέρα από την ευκαιριακή οπτική των συγκεκριμένων έργων λογοτεχνίας, ο μύθος του οίνου ή εξειδικεύοντας, του κρασιού του έρωτα, έδωσε το έναυσμα σε διανοητικά ερεθίσματα, αντιστρέφοντας τους χρησιμοποιούμενους, περισσότερο ως φόντο, μύθους, για την ανάδειξη διαχρονικά του πνεύματος του «οίνου» ως λογοτεχνικού λειτουργού, σε κάποιους άλλους χρόνους, όπου ιστορείται με εσωτερικά και εξωτερικά δρώμενα, η λειτουργία του «ιερού οίνου», που δημιουργήθηκε «εις το όνομα του Πατρός, της μάνας γης, του σύμπαντος κόσμου και της μεγάλης γενίκευσης, της ζωής»⁴, που μεθυστικά σε μεταφέρει σε ένα κόσμο ηδονής και ζάλης, θείων μυστηρίων και ερώτων, αύρας του Σύμπαντος και μοναστικής αυστηρότητας, ψυχολυτικών καταστάσεων και τελικά σε οδηγεί σ’ ένα ταξίδι αντιθέσεων και συνθέσεων ζωής, σ’ ένα ταξίδι σεπτού έρωτα που απελευθερώνεται μέσα απ’ τις οινικές ζυμώσεις των συγγραφέων και των ποιητών.}

_{Ας θυμηθούμε απ’ τη Ελληνική Μυθολογία την ανάδυση του αρώματος και τη μέθη του οίνου που έμοιαζε με «νέκταρ των Θεών» και την θεοποίηση του Διόνυσου. Ο θεός αυτός, που σχετίζεται με τους εορτασμούς της βλάστησης, της ιερής τρέλας που προκαλεί η πόση του οίνου και της γονιμότητας, γεννιέται από τον μηρό του πατέρα του και παραδίδεται σε δώδεκα νύμφες ή υδάτινα πνεύματα, τις Υάδες, οι οποίες γίνονται τροφοί του θεϊκού αυτού παιδιού. Έτσι, ως ένδειξη ευγνωμοσύνης για τις υπηρεσίες τους, οι Υάδες εξυψώνονται στο ουράνιο στερέωμα όπου και λάμπουν ως αστερισμός των Πλειάδων.}

_{Η λατρεία του Διονύσου είχε ως κοινό στοιχείο, στις λατρευτικές πρακτικές της, την έκσταση, ενίοτε δε και την οργιαστική φρενίτιδα, που απελευθερώνει (λύνει) τον άνθρωπο από τις φροντίδες της καθημερινότητας, προσδίδοντάς στον θεό την προσωνυμία Λύσιος. Ακόμη δε είναι πολύ χαρακτηριστικό το ότι ο Διόνυσος συνδέεται πολύ με τον εκπληρωμένο έρωτα. Ας θυμηθούμε λοιπόν, ένα επίγραμμα του Ανακρέοντα στον θεό που αρχίζει με τις λέξεις «Ω Κύριε, που σύντροφοί σου στο παιχνίδι είναι ο ισχυρός Έρως, οι μαυρομάτες νύμφες και η Αφροδίτη!»⁵}

_{Είναι κοινός τόπος εξ άλλου στην αρχαία λογοτεχνία η άποψη, ότι ο οίνος είναι το αντίδοτο στις στενοχώριες και τις έννοιες της καθημερινής ζωής. Ο Ευριπίδης στις Βάκχες του (274-285) μας λέει μέσα από το στόμα του Τειρεσία, απευθυνόμενος στο βασιλιά των Θηβών Πενθέα, ο οποίος αντιδρούσε με μανία στην καθιέρωση της διονυσιακής λατρείας⁶ :}

«Δύο είναι νεαρέ μου,τα πρώτα αγαθά για τους ανθρώπους:

η θεά Δήμητρα – η γη τουτέστιν, όπως σ’ αρέσει μπορείς

και να την προσφωνείς. Αυτή τρέφει τους ανθρώπους με στερεά τροφή.

Ο γόνος της Σεμέλης ήλθε αργότερα, αλλά ισάξια η προσφορά του:

του βότρυος το νάμα εφεύρεση κι εισαγωγή δική του στην κοινωνία των ανθρώπων. Διώχνει τη λύπη από τους ταλαίπωρους θνητούς,

όταν τα σωθικά τους πλημμυρίσει της αμπέλου η ροή φέρνει τον ύπνο,

στη λήθη ρίχνει τις πίκρες της ημέρας,

φάρμακο άλλο για τις δυστυχίες δεν υπάρχει της ζωής.

Θεός είναι ο οίνος και στους θεούς προσφέρεται σπονδή

ώστε αυτός διασφαλίζει τα αγαθά στους ανθρώπους».

_{Ο οίνος και ο άρτος, το κρασί και τα δημητριακά δηλαδή, είναι τα ισορροπημένα προϊόντα του ανθρώπινου μόχθου, αναγόμενα όμως σε μια διάσταση, όπου η θεότητα και ο άνθρωπος ενώνονται. Η θεία έκσταση του οίνου θεωρούνταν στην αρχαιότητα, αλλά και στους μετακλασικούς χρόνους, ως η αόρατη εκδήλωση του πνεύματος που πεθαίνει και ανασταίνεται. Ο Οίνος, είχε καταστεί έτσι, το αρχέγονο σύμβολο της θείας κατάληψης.}

_{Οι πρόγονοι μας (αλλά και οι σημερινοί Έλληνες) αγάπησαν τον Διόνυσο και το κρασί, εκτιμώντας το γεγονός ότι τους βοηθούσε ανάλογα με την περίσταση να ξεχνούν τα βάσανα της ζωής, να έρχονται σε έκσταση ή να δημιουργούν ευχάριστη ατμόσφαιρα και κέφι στην συντροφιά. Το κρασί το εκτιμούσαν λαός και άρχοντες, μέσα από τα συμπόσια, καθώς και οι φιλόσοφοι όλων -σχεδόν- των ρευμάτων, από τους Προσωκρατικούς και τους Ιδεαλιστές (Πλάτων, Σωκράτης κ.ο.κ.) μέχρι τους Επικούρειους, όπως και οι ποιητές, δεν παρέλειπαν να το υμνήσουν.}

_{Η συνήθεια των συμποσίων ξεκίνησε στην αρχαιότητα από την Ιωνία τον 7ο αιώνα, σαν απομίμηση των συμποσίων των Λυδών και επεκτάθηκε και στους Έλληνες των ιστορικών χρόνων, όπου μετατράπηκε πλέον σε κοινωνικό θεσμό με κανονισμούς και καθορισμένη εθιμοτυπία. Ρίζα τους τα ιερά γεύματα, αλλά και η απλή χαρά της κοινωνικότητας και του ποτού. Δεν είναι τυχαίο ότι στα συμπόσια γεννήθηκε η λυρική ποίηση και ειδικότερα η ονομαζόμενη συμποσιακή ποίηση. Στην Αθήνα των κλασικών χρόνων ο θεσμός του «πότου» είχε ένα χαρακτήρα ιδιαίτερης πνευματικότητας και κοινωνικότητας. Άλλωστε, καθόλου τυχαία ο Πλάτωνας τοποθέτησε τους φιλοσοφικούς διαλόγους για τον έρωτα στα πλαίσια ενός συμποσίου, καθώς θεωρούσε τα συμπόσια – όταν διεξάγονταν ορθά – ότι αποτελούν ένα σχολείο για τη διαμόρφωση σωστών χαρακτήρων, καθώς διδάσκουν στον άνθρωπο το καθήκον του άριστου πολίτη :}

_{«Συν μοι πίνε, συνήβα, συνέρα, συστεφανηφόρει}

συν μοι μαινομένω μαίνεο, συν σώφρον σωφρόνει»⁷.

_{Έτσι, μέσα από την οινική έκσταση, αναδεικνύεται ο αέναος κύκλος της δημιουργίας, ο άνθρωπος και το Θείο, ο αρχέγονος ιστός που προβάλλεται με εθιμικές πράξεις, σύμβολα και μηνύματα μιας άλλης τάξης πραγμάτων, μιας άλλης ζωής που έχει τη δύναμη να φανερώνει τα σημάδια μιας πορείας εσωτερικής και κοινωνικής, όπου από την τελετουργία ξαναβρίσκει ο άνθρωπος τον τόπο και το χρόνο απ’ όπου ξεκίνησε ως άτομο και ως κοινωνικό ον. Με κάποιο τέτοιο τρόπο και η Τραγωδία, κατά τον Αριστοτέλη, προήλθε από το διθύραμβο, το τραγούδι δηλαδή προς τιμή του Διονύσου : «Πρώτος ν’ αρχίσω ξέρω το διθύραμβο / Του βασιλιά Διονύσου το ωραίο τραγούδι, / Όταν το κρασί μου κεραυνοβολήσει το μυαλό», ο δε ποιητής Αλκαίος συμβουλεύει : «Μήδεν άλλο φυτεύσεις πρότερο δένδρον αμπέλω»⁸.}

_{Τα συμπόσια είχαν μεγάλη διάδοση και στην Μακεδονία και Θράκη, «Μακεδόνες δ’ ουκ ηπίσταντο πίνειν ενταύτως αλλ’ ευθέως εχρώντο μεγάγαις προπόσεσιν», όπου προσφέρονταν οίνοι από διάφορες περιοχές που έφεραν (και φέρουν και σήμερα) την ονομασία του τόπου των. Μένδιας οίνος, Ακάνθυος, Βιβλίνος – Θάσιος Ηθυμένος, Θάσιος Μεστές, Ισμάριος και ο περίφημος Μαρωνίτης.}

_{Στην «αμπελώεσσα» Θράκη, την κατάσπαρτη από αμπελώνες, οι θεοποιημένοι πρόγονοι Διόνυσος και Βάκχος, δίδαξαν την τέχνη της αμπελουργίας. Ο ισμαρικός οίνος του ποιητή Αρχίλοχου, δόθηκε από τον ιερέα του Απόλλωνος Μάρωνα (μυθικό οικιστή της Μαρώνειας, που κατοικούσε στο ιερό άλσος Ίσμαρος) στον Οδησσέα, που με αυτό το κρασί κατά την παράδοση⁹, ο Οδυσσέας μέθυσε τον Κύκλωπα Πολύφημο. Κατά τον Όμηρο¹0 από τα κρασιά του Ίσμαρου «Μια κούπα μόνο αρκούσε σε 20 μέτρα νερό να ρίξει, κι απ’ το κροντήρι ευτύς ξεχύνουνταν γλυκιά ευωδιά ένα γύρο». Εκεί μάλιστα, αλλά και αλλού, προς «ευχαριστίαν του δοτήρος των καρπών», κατά τη γιορτή της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος, στις 6 Αυγούστου, προσφέρονταν στην εκκλησία σταφύλια, όπως είχε η αρχαία παράδοση, αλλά μετά την απόφαση της Γ’ Οικουμενικής συνόδου, η οποία όρισε, με ποινή καθαιρέσεως, η προσφορά των σταφυλιών να ευλογείται από ιερέα.}

_{Κατά τους Βυζαντινούς μάλιστα χρόνους, οι κλέπτοντες σταφύλια αφού εστερούντο των χιτώνων τους εμαστιγώνοντο δυνατά, εάν δε συνέβαινε να είναι οπορωφύλακες εστερούντο του μισθού τους. Λέγεται ότι στην κατάμεστη από αμπέλια γη τους οι Θρακιώτες, μη μπορώντας να διαθέσουν τον ευλογημένο καρπό λόγω ακατάλληλων μέσων επεξεργασίας άλλα και αφθονίας, χρησιμοποιούσαν κρασί αντί νερού στο μίγμα λάσπης για το κτίσιμο των σπιτιών.}

_{Ακόμα και μέχρι τα τελευταία χρόνια, ο τρύγος στη Θράκη, παρέμεινε τελετουργική γιορτή. Κάδοι, ληνοί, βαρέλια μεταφέρονταν με αμάξια που έσερναν στολισμένοι βούβαλοι με φούντες κουδούνια και μπιχλιπμιδωτά καπίστρια. Νέες, στολισμένες με στεφάνια από κλίματα, και νέοι προηγούντο της πομπής και τραγουδούσαν, χόρευαν και αστειεύονταν με την συνοδεία της γκάιντας, της λύρας και του ντεφιού. Και μετά τον τρύγο ακολουθούσε η τελετουργία των γλυκών από κρασί και μούστο : πετιμέζια, ρετσέλια, μουσταλευριές.}

_{Μετά την επικράτηση του χριστιανισμού, τον 3ο αιώνα, οι ριζωμένες από εκατοντάδες χρόνια συνήθειες των ανθρώπων σε σχέση με το κρασί και την επεξεργασία του, εξακολούθησαν επί αιώνες μετά την επικράτηση του. Οι “ληνοβάτες”, αυτοί δηλαδή που πατούσαν τα σταφύλια, φορούσαν μάσκες – παρά τον απαγορευτικό κανόνα της εν Τρούλλω Συνόδου, το 691 μ. Χ, – την ώρα που πατούσαν τα σταφύλια, τραγουδούσαν, θορυβούσαν και να επικαλούνταν τον Διόνυσο.}

_{Δεν είναι τυχαίο του ότι ο χριστιανισμός δανείστηκε από τις αρχαίες θρησκείες τα πιο ιερά σύμβολα τους, δηλαδή την άμπελο και τον οίνο. Ο Χριστός στον Μυστικό Δείπνο λέει στους μαθητές του: «Εγώ ειμί η άμπελος, υμείς τα κλήματα»¹1. Ο Χριστός ως Άμπελος είναι ένα από τα πλέον ενδιαφέροντα θέματα της ορθόδοξης εικονογραφίας. Η παράσταση εκφράζει την θεολογία της ενότητας «εν Χριστώ». Και αυτή η ενότητα, που δεν καταργεί την ετερότητα, θεμελιώνεται φυσικά στην αγάπη. Κοινωνία, ενότητα, αγάπη, μέθη νηφάλιος, γνώση αληθής, είναι οι πολύχυμοι καρποί του οίνου του μυστικού, κατά τον χριστιανισμό. Ο Γρηγόριος Νύσσης κάπου γράφει : Νηφάλιος μέθη «δι’ ής τοις ανθρώποις εκ των υλικών προς το θειότερον η έκστασις γίνεται».}

_{Έτσι, λόγω του ότι, ο «οίνος» (όπως και ο «άρτος») αποτελούσε πλέον όρο του χριστιανικού λειτουργικού – θρησκευτικού λεξιλογίου και μετατράπηκε δηλαδή σε «λέξη ταμπού», η λέξη «οίνος» αντικαταστάθηκε από τη λέξη «κρασί» κατά τους βυζαντινούς χρόνους.}

_{Η κοινωνία όμως του Βυζαντίου είχε, δύο πλευρές : το επίσημο λαμπρό Βυζάντιο με το σταυρό στο ένα χέρι και στο άλλο το σπαθί ….. και την άλλη στη σκιά, στην οποία ζούσε ένα άλλο Βυζάντιο, εκείνο του αγρότη, του ταβερνιάρη, του αιρετικού ποιητή και του λόγιου με κριτική ματιά και επαναστατική διάθεση. Σ’ αυτούς λοιπόν είχε καταφύγει ο διωκόμενος Βάκχος και η ευωχία του οίνου»¹2.}

_{Όταν λοιπόν ο άνθρωπος είναι μεθυσμένος από μια όποια αγάπη, τελείως ξένη προς ψυχολογικές κατηγορίες και συναισθηματικές εξάρσεις, τότε θέλει να κεράσει και τους αγαπημένους του. Να τους καταστήσει κοινωνούς μιας «μεθυστικής» πραγματικότητας, μέσω του πνεύματος του οίνου ή όπως λέει μια αρχαία φράση : «ποτιώ σε από οίνου του μυρεψικού» (θα σε κερνούσα κρασί μυρωμένο), φράση, που έλεγε μια ερωτευμένη γυναίκα στον αγαπημένο της.}