Στο τεύχος (#17) του περιοδικού (δε)κατα (που κυκλοφόρησε την Άνοιξη 2009) ,

Στο τεύχος αυτό (# 17) δημοσιεύεται το δοκίμιο του Π. Καπώνη :

ΘΟΔΩΡΟΣ – ο γλυπτικός λόγος

Ως εισαγωγή σε αυτή τη δοκιμιακή μου απόπειρα, θα έλεγα ότι ο γλύπτης Θόδωρος (Παπαδημητρίου) δεν έχει εννοιολογικό λόγο υπό τύπον διδαχής ή φιλοσοφικής προσέγγισης, αλλά όπως χειρίζεται τα γλυπτικά εργαλεία με απτά υλικά, το ίδιο χειρίζεται και τον Λόγο, μιλώντας πάντα τη δική του γλώσσα, σε ένα υψηλό πολιτισμικό επίπεδο, τόσο συγκεκριμένο, όσο συγκεκριμένα απτική είναι και η γλυπτική του. Έτσι ο Θόδωρος παρασύρει τον αναγνώστη, όπως και τον θεατή των γλυπτικών του έργων, σε μια αφύπνιση της συνείδησης όλο και πιο έντονη και πιο διεισδυτική, που αποδεικνύεται παράλληλη με τη γλυπτική του πορεία.

Η προσέγγιση

Η προσέγγιση του ανθρώπου και γλύπτη από τη δική μου μεριά, ξεκινά στα παιδικά και εφηβικά μου χρόνια. Η προσέγγιση του συγγραφέα Θόδωρου άρχισε στα πανεπιστημιακά μου χρόνια. Η προσέγγιση όμως του στοχαστή έγινε πρόσφατα, το 2007.

Αναρωτιώμουν πάντα, σε όλα αυτά τα στάδια προσέγγισης, με διαφορετικές κάθε φορά αναζητήσεις, ποιός είναι ο Θόδωρος. Πως αυτός ο φαινομενικά ερμητικός δημιουργός, πανεπιστημιακός δάσκαλος, συγγραφέας, διάλεξε ως τρόπο έκφρασης, τη γλυπτική εκφορά του Λόγου, τη δημοσιοποίηση των σκέψεων του, τη συγγραφή γενικά των στοχασμών του, όταν, είχε ως εργαλείο τον πλαστικό λόγο της γλυπτικής του τέχνης.

Αυτό ήταν το «ρέον ερώτημα» για μένα, που πάλευα και παλεύω με τον ποιητικό και όχι μόνο λόγο. Ρέον, γιατί από τις πρώτες κιόλας εκθέσεις του, μέχρι και τώρα, αναλόγως της πνευματικής ωριμότητας μου και της σταδιακής εμβάθυνσης στο έργο του, παρακολουθούσα, ιδιαίτερα στα χρόνια της δικτατορίας, την παράλληλη συγγραφική του πορεία, είτε με τη μορφή επιφυλλίδων σε αθηναϊκές εφημερίδες, είτε ως συνοδευτικά κείμενα στους καταλόγους των εκθέσεων του, είτε υπό τη μορφή ομιλιών και βιβλίων.

Ο Θόδωρος εξέδωσε κατά καιρούς τα εξής βιβλία : «Ένας γλύπτης στην Αγορά» (Ύψιλον 1981), «Στίγματα πορείας (Ίχνη στην Άμμο των Λέξεων)» (Εστία 1984), «Ίχνη» (Καστανιώτης 1988), «Ένας γλύπτης στον αέρα» (Ύψιλον 1989), «Ανα Κατάληψη» (Ύψιλον 1992), «Λόγοι» (Αιγόκερως 1994), καθώς και μια μελέτη που εκδόθηκε από τον Δήμο Αμαρουσίου το 2002 με τίτλο «Ο αστικός χώρος ως πεδίο πολιτιστικής επικοινωνίας». Στα βιβλία του αυτά, η δομή της γραφής του, ακολουθεί εκείνη των γλυπτικών του ερεθισμάτων, όταν ο λόγος δεν μπορεί να σχηματοποιηθεί σε απτό υλικό. Για να το εκφράσω καλλίτερα, θα δανειστώ από γραπτό του ένα μέρος κειμένου του 1960 από τα Δελφικά (1960-1970) : «Την περίοδο αυτή η αναζήτηση κάποιου μορφικού λεξιλογίου με την αντίστοιχη πλαστική-αισθητική σύνταξη, που αντιστοιχεί στις επικοινωνιακές συνθήκες της εποχής, καταλείγει σε μια σειρά σχεδίων και γλυπτών αντικειμένων, ως μελέτες και προτάσεις για γλυπτά έργα που θα λειτουργούσαν στο δημόσιο χώρο». Ο λόγος για τον Θόδωρο, ανεξάρτητα από τη σχηματοποίηση του σε γλυπτικό έργο ή γραπτό κείμενο, λειτουργεί καταλυτικά.

Ο λόγος και η δομή του

Η επεξεργασία του γραπτού λόγου από τον Θόδωρο, τείνει σε μια ισορροπία, ανάμεσα στο «γίγνεσθαι» και στο «δέον», σε νοητικά σημεία που στοχεύουν τη δημόσια συμπεριφορά, δίνοντας όπως στο γλυπτικό του έργο «την εικόνα του εκκρεμούς, της σχνοβασίας πάνω σε μια νοητική γραμμή που συνδέει το κλειστό μορφολογικό σχήμα του ανθρώπινου πολιτισμού με τον ανοιχτό, άπλαστο κόσμο που ο άνθρωπος ασταμάτητα ονειρεύεται» [Ε. Στρούζα, 1999]. Στο πολυεπίπεδο δηλαδή σύστημα γλωσσικής επικοινωνίας, πάνω στο οποίο έχει αναπτύξει τους πλαστικούς του Χειρισμούς, όπου «Χειρισμοί» είναι η σχέση, η αντιπαράθεση της γλυπτικής γλώσσας με τα άλλα συστήματα επικοινωνίας – την οπτική, την ακουστική, τη γευστική, τη σωματική επαφή του κοινού με το έργο τέχνης, όπως και με το γραπτό λόγο, ο οποίος διαμισφώνει κοινωνικές αξίες του ευρύτερου κοινού [βλ. Χειρισμός Χ, ΣΤΙΓΜΑΤΑ ΠΟΡΕΙΑΣ, ίχνη στην Άμμο των Λέξεων].

Ο γλύπτης ακολουθεί παράλληλα με την αναζήτηση ενός «μορφικού λεξιλογίου» και την αναζήτηση του κλασικού λόγου για να εκφέρει την άποψη του ή τη θέση του δε έναν δημόσιο διάλογο. Η μορφική δηλαδή γλώσσα για τη Γλυπτική στο δημόσιο χώρο, μετουσιώνεται συμπληρωματικά ή ακόμα και αυτοτελώς σε ζωντανή γραπτή γλώσσα για δημίσο διάλογο και πνευματικό προβληματισμό. Όμως ο Θόδωρος, ως συγγραφέας, δεν πρόδωσε ποτέ τον εαυτό του, τον γλύπτη, τον ακερμάτιστο χαρακτήρα του, ούτε την πνευματικότητα του.

Αν και οι μελετητές του Θόδωρου προβάλλουν τις επιρροές του γλύπτη, τονίζοντας παράλληλα τη δυναμική του εισβολή μέσα στο χώρο και εκλαμβάνοντας μέσα από τις γλυπτικές φόρμες του την ένταξη αυτή , όχι ως δημιουργία και απόπειρα επικοινωνίας, αλλά ως πρόκληση, αδυνατίζουν τη «διδασκαλία» των έργων του, που οι διάφορες εκφάνσεις της, εκδηλώθηκαν κατά καιρούς πέραν των γλυπτικών έργων, και δια μέσου της ακαδημαϊκής καθέδρας [το 1980 ο γλύπτης έγινε καθηγητής Πλαστικής στο Τμήμα Αρχιτεκτόνων του Ε. Μ. Π. και σήμερα είναι Ομότιμος Καθηγητής], αλλά κυρίως δια του λόγου, δηλαδή μέσα από τα γραπτά του. Ακόμη και η σιωπή έπαιξε ρόλο ως μέρος της δημιουργίας του, αφού τον Οκτώβρη του 1970, μέσα στο ζοφερό κλίμα της δικτατορίας, ο Θόδωρος τόλμησε να παρουσιάσει με την υποστήριξη του Johannes Weissert, Διευθυντή του Εργαστηρίου Σύγχρονης Τέχνης του Ινστιτούτου Γκαίτε, τη σημαντική έκθεση «Γλυπτική για Συμμετοχή του Κοινού – Απαγορεύεται η Συμμετοχή».

Έτσι, η μέχρι τότε κυρίαρχη αισθητική άρχισε να αμφισβητείται από την τέχνη του Θόδωρου, αλλά παράλληλα, αυτή η Τέχνη του απέδειξε, πως η γλυπτική δεν είναι μονοσήμαντη ή στατική, στέλνοντας μηνύματα στην κοινωνία, στο δημόσιο χώρο, αλλά μπορεί να εμβολιαστεί συμπληρωματικά και ίσως επεξηγηματικά και από τος άλλες μορφές της τέχνης.

Βέβαια το πείραμα του γλύπτη,ήταν φυσικό να ενοχλήσει κάποια κατεστημένα ή δια μέσου του πολιτικού, καλλιτεχνικού, πνευματικού κετεστημένου το ίδιο το κατεστημένο. Όμως, πρ’ όλες τις αντιδράσεις της παραδοσιακής άμυνας των διαφόρων συμφερόντων, το πείραμα πέτυχε και αργότερα βρήκε και μιμητές. Ο Θόδωρος τελικά, έγινε – χωρίς ρητορίες – ο κατ’ εξοχήν «λόγιος» γλύπτης [με την έννοια του ασχολούμενου με τον λόγο] απευθυνόμενος στον «συν+λογικό» αναγνώστη, εμμένοντας σε μια δοκιμιακή γραφή στην προσπάθεια που πάντα και με ποικίλους τρόπους έκανε – και κάνει – για την ουσιαστική, αλλά και κριτική επικοινωνία του συγγραφέα-γλύπτη με τον αναγνώστη ή συμμετέχοντα θεατή ή πολίτη προς πολίτη, μέσα στο πολιτικό και ιδεολογικό περιβάλλον στο οποίο ζούμε. Εντούτοις, «κάθε τέχνη ως καταλυτική επικοινωνία, που δρα σε κάθε επικοινωνιακό σύστημα, είτε πρόκειται για γλώσσα με λέξεις, με ήχους, με κίνηση ή με μορφές σε διάφορα υλικά».

Η θεματολογία

Το 1990 ο Θόδωρος γράφει : «Η πολυσήμαντη λέξη «Λόγος» σημαίνει συνηθέστερα τη λογική, τον ορθολογισμό ή τα λόγια με λέξεις, ενώ εγώ επιμένω να την εννοώ (με κεφαλαίο λάμδα) με άλλες σημασίες, όπως βαθιά ανάγκη ή αιτία που δίνει νόημα στις λέξεις – και στα έργα τέχνης, Ανάγκη, που προσπαθεί να εκφραστεί μέσα από κωδικοποιημένες δομές της κάθε γλώσσας (όχι μόνο των λέξεων) και να τις υπερβεί δημιουργικά» (Τα Νέα, 16 Μαρτίου 1990).

Μέσα από την παραπάνω συμπύκνωση των λόγων του, διαχέεται όχι μόνο ο στόχος του εν δυνάμει γλύπτη-συγγραφέα, αλλά και μια φιλοσοφική θέση του στοχαστή ανθρώπου, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι ο Θόδωρος διεκδίκησε ή θα διεκδικούσε ποτέ κάποιο τίτλο πέρα από εκείνον του γλύπτη, ούτε θεώρησε πάνω στον αυθορμητισμό της γραφής του ότι, θα κατακτούσε κάποια θέση στο πάνθεο των συγγραφέων, στοχαστών ή φιλοσόφων. Η μοναχική αναφορά του σε αυτό, ήταν εκείνη του «ερασιτέχνη δημοσιογράφου», έπειτα από το πλήθος των κειμένων του στην εφημερίδα Τα Νέα.

Έτσι, η θεματολογία του (με αιτία ή και αφορμή πολλές φορές την τέχνη ή τα ζητήματα πολιτισμού), αγκαλιάζει καίορια, ίσως φαινομενικά ασήμαντες, αλλά κομβικές καταστάσεις της ζωής μας, με βάση την σύνθετη λέξη κλειδί : Επικοινωνία ή επι-κοινωνία.

Οι λέξεις ή φράσεις (κατά βάση έννοιες με φιλοσοφικό ή διαφορετικά, στοχαστικό περιεχόμενο) «καταναλωτική δημοκρατία», «μέγεθος των λόγων», «εφήμερη επικοινωνία», «κοινόχρηστα ιδανικά», «πόλωση», «αντιστασιακή τέχνη», «εποχή του θεάματος», «προϊόντα πολιτισμού», «ελευθερία του ατόμου», «ελευθερία ατομικής έκφρασης» και άλλα, σηματοδοτούν τον στοχασμό του, που όπως στους καλούς συγγαρφείς, λειτουργούν και στον Θόδωρο με διάφορους τρόπους, όπως με την ειρωνεία, τη σάτιρα, την τραγικότητα ή ακόμα και το χιούμορ.

Ένα σημαντικό στοιχείο στον συγγραφέα, αλλά περισσότερο στον γλύπτη, είναι η αποστροφή του στην «νεο-ελληνική διαχείρηση» (από παράφραση του Θόδωρου – άρθρο στα Νέα «Ανάμεσα 3-9-1992») του ελληνικού πολιτισμού και αντίστοιχα η πηγαία άντληση απ’ την πολιτισμική μας κληρονομιά, χωρίς διαστρεβλωτικές και πατριδοκάπηλες εκμεταλλεύσεις του πολιτισμού μας. «Άλλωστε μακριά απ’ τη χώρα μου», έγραψε το 1992, «μπόρεσα να συμφιλιωθώ με γλώσσα ελληνική και τέχνη των προγόνων … Εκεί μακριά τις έβλεπα και τις ένιωθα σαν δημιουργική πρόκληση και όχι σαν κλήρο για νομή».

Σε ένα κείμενο (Θεόδωρος Γεωργίου, 1994) για το «επικοινωνιακό «γλωσσικό παιχνίδι» του γλύπτη Θόδωρου», όπως το χαρακτηρίζει ο συγγραφέας του, εντοπίζονται με πολλή προσοχή τα στοιχεία εκείνα, που προσδιορίζουν το «γλωσσικό παιχνίδι της γλυπτικής και της γραφής στις συνθήκες της επικοινωνιακής πραγματολογίας». Στην πραγματικότητα λοιπόν, ο γραπτός λόγος του συγγραφέα Θόδωρου, πέρα από την προσπάθεια να προσδώσει μια ολότητα στο έργο του, δομημένη και από άϋλα υλικά και ακόμα παραπέρα, από την αυτο-συμπληρωματική του διάσταση, λειτουργεί ως ενδιάμεσος κριτικός ή καταγγελτικός κρίκος, μεταξύ της λογικής σκέψης και της υποκειμενικής ανασφάλειας της κοινωνίας.

Με άλλα λόγια, ο λιτός και αιχμηρός λόγος του, εκπέμπει προτάσεις παιδείας για τα θέματα που θίγει, και οδηγεί – θέλουμε δεν θέλουμε – σε μια μορφή διαλόγου, σε πρώτη ανάγνωση μεταξύ του δημιουργού και του αποδέκτη της αισθητικής και σε δεύτερη, μεταξύ του ανθρώπου και του ανθρώπου. Ίσως ο Θόδωρος, σε τελευταία ανάλυση, να έδωσε μέσω καθημερινών δημοσιογραφικών θεμάτων, μια νέα διάσταση στην σκέψη, που προσλαμβάνει εκ των πραγμάτων, μια φιλοσοφική χροιά.

Και εδώ μπαίνουν κάποια ερωτήματα : Ποιόν απασχολούν αυτά τα ερεθίσματα ; Σε τι βελτιώνουν την καθημερινή πρακτική των ανθρώπων ; Μήπως η εκφορά αυτού του λόγου αποτελεί εγωιστική τάση ενός βαθιά σκεπτόμενου δημιουργού ; Ή μήπως στους καιρούς που ζούμε, η εξωτερίκευση των πνευματικών ανησυχιών αποτελεί πολυτέλεια ; Η απάντηση σε όλα αυτά, συμπυκνώνεται σε μια λέξη : Παιδεία !

Terra rossa για ένα ποιητή*

(*) Δοκίμιο του Πάνου Καπώνη, που δημοσιεύτηκε στο πρώτο τεύχος
του ποιητικού περιοδικού Poetix,Άνοιξη 2009.

Αφήστε με να απαντήσω τι είναι ποίηση
Είναι ένα καντήλι που καίει αίμα/ Το αίμα μου»
 	Αυτό το «αίμα» λοιπόν που καίει διαχέεται συνεχώς μέσα
στις ποιητικές του δημιουργίες και τον οδηγεί στην αγωνία του να
δαμάσει τους προσωπικούς του δαίμονες, που για τον ποιητή,
εκφραζόταν άλλοτε με εκλογίκευση και άλλες φορές με διαίσθηση,
έχοντας όμως συνεχώς μια βασανιστική αίσθηση ότι, από την μια
μεριά ζούσε σε έναν κόσμο στον οποίο τα δικά του καταφύγια, του
κλείνουν ένα ένα τις πόρτες τους, κι από την άλλη, ότι ζούσε σε μια
εποχή η οποία αντέστρεψε την Ηθική Επιταγή του φιλόσοφου
Λαίγκστρουπ [Logstrup], για τα χαρακτηριστικά της ανθρώπινης
ζωής, ότι δηλαδή «συναντάμε αλλήλους με αμοιβαία καχυποψία»,
που αναλώνει – εκτός των άλλων – και την πνευματικότητα
των ανθρώπων μπροστά σε ένα παιχνίδι επιβίωσης, στο οποίο η
εμπιστοσύνη, η εντιμότητα, η συμπόνια και το έλεος (αυτά δηλ. που
ο  Λαίγκστρουπ  θεωρούσε κορυφαίες ιδιότητες της κυρίαρχης
έκφρασης της ζωής), εμφανίζονταν πλέον ως αυτοκτονικές
συμπεριφορές.
Παρ' όλο που εκδόθηκαν έξη ποιητικές του συλλογές και μια
συγκεντρωτική σε δύο διαχρονικές εκδόσεις, ο Μπεκατώρος
θεωρούσε τον εαυτό του ξένο και αποκομμένο από τα πνευματικά
δρώμενα, γεγονός που ως ένα σημείο δεν ήταν ψευδαίσθηση, αφού
η υπερευαισθησία του και η γενναία του τάση να αισθάνεται ότι
δεν ζει σε ένα κόσμο αθωότητας, όπως θα ήθελε, τον οδηγούσαν
στην ερμητική του απομόνωση.
	Όμως αυτή η  ερμητικότητα, ένα από τα σημαίνοντα στοιχεία
που διαμόρφωσαν την ταυτότητα της  ποιητικής στη δεκαετία του
1970, υπήρξε πηγή της δημιουργίας του Μπεκατώρου, συν το
γεγονός ότι, ο ποιητικός μοντερνισμός στην Ελλάδα είχε ως
πρότυπο – κι αυτό εν μέρει είναι αληθές – τις συνειδητές ποιητικές
φωνές, εκτός και εντός της χώρας μας, που δεν στάθηκαν απαθείς
μπροστά στην αποδόμηση της κοινωνίας, αντιτάσσοντας τον λόγο –
γεγονός και προβάλλοντας την απομυθοποίηση του εγκατεστημένου.
Έναν λόγο ευαίσθητο και καταγγελτικό, με τις πολιτικές
προεκτάσεις του, την “προφητεία” της επερχόμενης καταναλωτικής
κοινωνίας και την διόγκωση της κυριαρχίας της αγοράς. Υπήρξε,
πιο έντονα απ' τους υπόλοιπους σύγχρονους ποιητές, ο πιο
καυστικός απέναντι στα κακώς κείμενα και αποζητούσε την
δικαιοσύνη και την αθωότητα σε μια κοινωνία που του γύρισε τις
πλάτες.
	Πέρα όμως από την αφετηρία του ποιητικού λόγου του
Μπεκατώρου και τις σημαντικές του λογοτεχνικές κινήσεις, η
ποίηση του κάνει έναν συνεπή κύκλο δημιουργίας και ζωής,
σύμφυτο με την ίδια τη ζωή του ποιητή.  Έτσι λοιπόν με την
απομόνωση στον δικό του “περιορισμένο χώρο”, μένει ζωντανός
προσπαθώντας να θανατώσει τον θάνατο.

Ζωντανός

Μαζεύει το κορμί του, γίνεται κρέας σκληρό.
Κατεβαίνει στο υπόγειο κλείνει την καταπαχτή
σωπαίνει.
Δε θέλει ν' ακούσει τις φωνές. Μέσα στην
υποψία λιώνει αυτός μέσα στη στέρηση.
Έξω περνούν τα τεντωμένα πανιά, δυνατές
κραυγές χτυπιούνται στα μεγάφωνα, τρίζουν
τα βήματα στους δρόμους.
Αυτός εκεί στην κάμαρη χτυπιέται με τα έπιπλα -
ζωντανός μονάχα για τον εαυτό του.

Κάντε κλικ πάνω αριστερά στις «Δημοσιεύσεις» – «Δοκίμια»

Του Πάνου Καπώνη Δοκίμιο. Πρώτη δημοσίευση

Μέχρι τις μέρες μας, έχουν γραφτεί πολλά για τη γενιά των Ελλήνων ποιητών, τη λεγόμενη «Γενιά του ’70», αμφιλεγόμενα και μη. Όμως στα μεταγενέστερα δοκιμιογραφικά κείμενα γι’ αυτή τη γενιά, καταξιωμένων κατά τα άλλα συγγραφέων, λείπει το πρωτογενές στοιχείο, εκείνο των πρώτων χρόνων και των πρώτων προσώπων, που μέσα στα χρόνια της δικτατορίας των συνταγματαρχών, τόλμησαν κάποιοι τότε άγνωστοι – μερικοί φοιτητές ακόμα – να χαράξουν ένα νέο ποιητικό δρόμο για τη ποίηση μας, το δρόμο της «αμφισβήτησης».

(Κάντε κλικ πάνω αριστερά στην κατηγορία «Δημοσιεύσεις» – «Δοκίμια)

ΠΑΝΟΣ ΚΑΠΩΝΗΣ

ΠΝΕΥΜΑ ΟΙΝΟΥ¹

_{Όταν μια συγγραφέας σε «κερνάει» από «το κρασί της προσωπικής της αλχημείας»², αλχημεία που μπορεί να αρχίσει με την ανάγνωση ενός σχετικού βιβλίου, δεν περιμένει κανείς ότι θα βρεθεί – κυριολεκτικά – μέσα σε μια οινική λογοτεχνική συνωμοσία, ξενυχτώντας στη συνέχεια διαβάζοντας το. Χωρίς κρασί – φυσιολογικά – αλλά μόνο διαβάζοντας, δεν μπορεί κανείς να είναι συν-επαρμένος από το πνεύμα του οίνου που διαχέεται παντού, μέσα σε ένα μυθιστόρημα ή γενικά σε ένα λογοτεχνικό έργο.}

_{Όμως, πέρα από το περίεργο και πρωτότυπο μιας τέτοιας θεματολογίας, ενός μυθιστορήματος στο οποίο ο βασικός ήρωας δεν έχει υλική υπόσταση – με την τρέχουσα έννοια του όρου – ή καλλίτερα ορατή υλική υπόσταση, αλλά είναι ένα πνεύμα, δηλαδή «το πνεύμα του οίνου», γύρω από το οποίο μπορεί να κινούνται πρόσωπα, καταστάσεις, μύθοι, ιστορία, συναισθήματα, υποσυνείδητες καταγραφές, παρελθόντες και μέλλοντες χρόνοι και πάνω από όλα, ο έρωτας, που μοιάζει να σε μεθάει, μπορεί να υπάρξει και μια εσώτερη διεργασία αναζήτησης της γοητείας που μπορεί πνευματικά να ασκήσουν οι οινικές δημιουργίες.}

_{Κάτι τέτοιο συνέβη και σε μένα, έπειτα από την ανάγνωση δύο λογοτεχνικών έργων, των μυθιστορημάτων της Ελένης Πριοβόλου (Το κρασί του έρωτα) και της Μαρίας Κυριάκη (Η πύλη του κρασιού)³, για τα οποία ο σχολιασμός ήρθε μόνος του από τα ίδια τα έργα. Σε αυτά όμως, μέσα από επαναλαμβανόμενες ιερές «διονυσιακές» τελετουργίες και εσώτερες διεργασίες, όχι μόνο πρόβαλε μια φιλοσοφία και πνευματική στάση ζωής, αλλά πέρα από την ευκαιριακή οπτική των συγκεκριμένων έργων λογοτεχνίας, ο μύθος του οίνου ή εξειδικεύοντας, του κρασιού του έρωτα, έδωσε το έναυσμα σε διανοητικά ερεθίσματα, αντιστρέφοντας τους χρησιμοποιούμενους, περισσότερο ως φόντο, μύθους, για την ανάδειξη διαχρονικά του πνεύματος του «οίνου» ως λογοτεχνικού λειτουργού, σε κάποιους άλλους χρόνους, όπου ιστορείται με εσωτερικά και εξωτερικά δρώμενα, η λειτουργία του «ιερού οίνου», που δημιουργήθηκε «εις το όνομα του Πατρός, της μάνας γης, του σύμπαντος κόσμου και της μεγάλης γενίκευσης, της ζωής»⁴, που μεθυστικά σε μεταφέρει σε ένα κόσμο ηδονής και ζάλης, θείων μυστηρίων και ερώτων, αύρας του Σύμπαντος και μοναστικής αυστηρότητας, ψυχολυτικών καταστάσεων και τελικά σε οδηγεί σ’ ένα ταξίδι αντιθέσεων και συνθέσεων ζωής, σ’ ένα ταξίδι σεπτού έρωτα που απελευθερώνεται μέσα απ’ τις οινικές ζυμώσεις των συγγραφέων και των ποιητών.}

_{Ας θυμηθούμε απ’ τη Ελληνική Μυθολογία την ανάδυση του αρώματος και τη μέθη του οίνου που έμοιαζε με «νέκταρ των Θεών» και την θεοποίηση του Διόνυσου. Ο θεός αυτός, που σχετίζεται με τους εορτασμούς της βλάστησης, της ιερής τρέλας που προκαλεί η πόση του οίνου και της γονιμότητας, γεννιέται από τον μηρό του πατέρα του και παραδίδεται σε δώδεκα νύμφες ή υδάτινα πνεύματα, τις Υάδες, οι οποίες γίνονται τροφοί του θεϊκού αυτού παιδιού. Έτσι, ως ένδειξη ευγνωμοσύνης για τις υπηρεσίες τους, οι Υάδες εξυψώνονται στο ουράνιο στερέωμα όπου και λάμπουν ως αστερισμός των Πλειάδων.}

_{Η λατρεία του Διονύσου είχε ως κοινό στοιχείο, στις λατρευτικές πρακτικές της, την έκσταση, ενίοτε δε και την οργιαστική φρενίτιδα, που απελευθερώνει (λύνει) τον άνθρωπο από τις φροντίδες της καθημερινότητας, προσδίδοντάς στον θεό την προσωνυμία Λύσιος. Ακόμη δε είναι πολύ χαρακτηριστικό το ότι ο Διόνυσος συνδέεται πολύ με τον εκπληρωμένο έρωτα. Ας θυμηθούμε λοιπόν, ένα επίγραμμα του Ανακρέοντα στον θεό που αρχίζει με τις λέξεις «Ω Κύριε, που σύντροφοί σου στο παιχνίδι είναι ο ισχυρός Έρως, οι μαυρομάτες νύμφες και η Αφροδίτη!»⁵}

_{Είναι κοινός τόπος εξ άλλου στην αρχαία λογοτεχνία η άποψη, ότι ο οίνος είναι το αντίδοτο στις στενοχώριες και τις έννοιες της καθημερινής ζωής. Ο Ευριπίδης στις Βάκχες του (274-285) μας λέει μέσα από το στόμα του Τειρεσία, απευθυνόμενος στο βασιλιά των Θηβών Πενθέα, ο οποίος αντιδρούσε με μανία στην καθιέρωση της διονυσιακής λατρείας⁶ :}

«Δύο είναι νεαρέ μου,τα πρώτα αγαθά για τους ανθρώπους:

η θεά Δήμητρα – η γη τουτέστιν, όπως σ’ αρέσει μπορείς

και να την προσφωνείς. Αυτή τρέφει τους ανθρώπους με στερεά τροφή.

Ο γόνος της Σεμέλης ήλθε αργότερα, αλλά ισάξια η προσφορά του:

του βότρυος το νάμα εφεύρεση κι εισαγωγή δική του στην κοινωνία των ανθρώπων. Διώχνει τη λύπη από τους ταλαίπωρους θνητούς,

όταν τα σωθικά τους πλημμυρίσει της αμπέλου η ροή φέρνει τον ύπνο,

στη λήθη ρίχνει τις πίκρες της ημέρας,

φάρμακο άλλο για τις δυστυχίες δεν υπάρχει της ζωής.

Θεός είναι ο οίνος και στους θεούς προσφέρεται σπονδή

ώστε αυτός διασφαλίζει τα αγαθά στους ανθρώπους».

_{Ο οίνος και ο άρτος, το κρασί και τα δημητριακά δηλαδή, είναι τα ισορροπημένα προϊόντα του ανθρώπινου μόχθου, αναγόμενα όμως σε μια διάσταση, όπου η θεότητα και ο άνθρωπος ενώνονται. Η θεία έκσταση του οίνου θεωρούνταν στην αρχαιότητα, αλλά και στους μετακλασικούς χρόνους, ως η αόρατη εκδήλωση του πνεύματος που πεθαίνει και ανασταίνεται. Ο Οίνος, είχε καταστεί έτσι, το αρχέγονο σύμβολο της θείας κατάληψης.}

_{Οι πρόγονοι μας (αλλά και οι σημερινοί Έλληνες) αγάπησαν τον Διόνυσο και το κρασί, εκτιμώντας το γεγονός ότι τους βοηθούσε ανάλογα με την περίσταση να ξεχνούν τα βάσανα της ζωής, να έρχονται σε έκσταση ή να δημιουργούν ευχάριστη ατμόσφαιρα και κέφι στην συντροφιά. Το κρασί το εκτιμούσαν λαός και άρχοντες, μέσα από τα συμπόσια, καθώς και οι φιλόσοφοι όλων -σχεδόν- των ρευμάτων, από τους Προσωκρατικούς και τους Ιδεαλιστές (Πλάτων, Σωκράτης κ.ο.κ.) μέχρι τους Επικούρειους, όπως και οι ποιητές, δεν παρέλειπαν να το υμνήσουν.}

_{Η συνήθεια των συμποσίων ξεκίνησε στην αρχαιότητα από την Ιωνία τον 7ο αιώνα, σαν απομίμηση των συμποσίων των Λυδών και επεκτάθηκε και στους Έλληνες των ιστορικών χρόνων, όπου μετατράπηκε πλέον σε κοινωνικό θεσμό με κανονισμούς και καθορισμένη εθιμοτυπία. Ρίζα τους τα ιερά γεύματα, αλλά και η απλή χαρά της κοινωνικότητας και του ποτού. Δεν είναι τυχαίο ότι στα συμπόσια γεννήθηκε η λυρική ποίηση και ειδικότερα η ονομαζόμενη συμποσιακή ποίηση. Στην Αθήνα των κλασικών χρόνων ο θεσμός του «πότου» είχε ένα χαρακτήρα ιδιαίτερης πνευματικότητας και κοινωνικότητας. Άλλωστε, καθόλου τυχαία ο Πλάτωνας τοποθέτησε τους φιλοσοφικούς διαλόγους για τον έρωτα στα πλαίσια ενός συμποσίου, καθώς θεωρούσε τα συμπόσια – όταν διεξάγονταν ορθά – ότι αποτελούν ένα σχολείο για τη διαμόρφωση σωστών χαρακτήρων, καθώς διδάσκουν στον άνθρωπο το καθήκον του άριστου πολίτη :}

_{«Συν μοι πίνε, συνήβα, συνέρα, συστεφανηφόρει}

συν μοι μαινομένω μαίνεο, συν σώφρον σωφρόνει»⁷.

_{Έτσι, μέσα από την οινική έκσταση, αναδεικνύεται ο αέναος κύκλος της δημιουργίας, ο άνθρωπος και το Θείο, ο αρχέγονος ιστός που προβάλλεται με εθιμικές πράξεις, σύμβολα και μηνύματα μιας άλλης τάξης πραγμάτων, μιας άλλης ζωής που έχει τη δύναμη να φανερώνει τα σημάδια μιας πορείας εσωτερικής και κοινωνικής, όπου από την τελετουργία ξαναβρίσκει ο άνθρωπος τον τόπο και το χρόνο απ’ όπου ξεκίνησε ως άτομο και ως κοινωνικό ον. Με κάποιο τέτοιο τρόπο και η Τραγωδία, κατά τον Αριστοτέλη, προήλθε από το διθύραμβο, το τραγούδι δηλαδή προς τιμή του Διονύσου : «Πρώτος ν’ αρχίσω ξέρω το διθύραμβο / Του βασιλιά Διονύσου το ωραίο τραγούδι, / Όταν το κρασί μου κεραυνοβολήσει το μυαλό», ο δε ποιητής Αλκαίος συμβουλεύει : «Μήδεν άλλο φυτεύσεις πρότερο δένδρον αμπέλω»⁸.}

_{Τα συμπόσια είχαν μεγάλη διάδοση και στην Μακεδονία και Θράκη, «Μακεδόνες δ’ ουκ ηπίσταντο πίνειν ενταύτως αλλ’ ευθέως εχρώντο μεγάγαις προπόσεσιν», όπου προσφέρονταν οίνοι από διάφορες περιοχές που έφεραν (και φέρουν και σήμερα) την ονομασία του τόπου των. Μένδιας οίνος, Ακάνθυος, Βιβλίνος – Θάσιος Ηθυμένος, Θάσιος Μεστές, Ισμάριος και ο περίφημος Μαρωνίτης.}

_{Στην «αμπελώεσσα» Θράκη, την κατάσπαρτη από αμπελώνες, οι θεοποιημένοι πρόγονοι Διόνυσος και Βάκχος, δίδαξαν την τέχνη της αμπελουργίας. Ο ισμαρικός οίνος του ποιητή Αρχίλοχου, δόθηκε από τον ιερέα του Απόλλωνος Μάρωνα (μυθικό οικιστή της Μαρώνειας, που κατοικούσε στο ιερό άλσος Ίσμαρος) στον Οδησσέα, που με αυτό το κρασί κατά την παράδοση⁹, ο Οδυσσέας μέθυσε τον Κύκλωπα Πολύφημο. Κατά τον Όμηρο¹0 από τα κρασιά του Ίσμαρου «Μια κούπα μόνο αρκούσε σε 20 μέτρα νερό να ρίξει, κι απ’ το κροντήρι ευτύς ξεχύνουνταν γλυκιά ευωδιά ένα γύρο». Εκεί μάλιστα, αλλά και αλλού, προς «ευχαριστίαν του δοτήρος των καρπών», κατά τη γιορτή της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος, στις 6 Αυγούστου, προσφέρονταν στην εκκλησία σταφύλια, όπως είχε η αρχαία παράδοση, αλλά μετά την απόφαση της Γ’ Οικουμενικής συνόδου, η οποία όρισε, με ποινή καθαιρέσεως, η προσφορά των σταφυλιών να ευλογείται από ιερέα.}

_{Κατά τους Βυζαντινούς μάλιστα χρόνους, οι κλέπτοντες σταφύλια αφού εστερούντο των χιτώνων τους εμαστιγώνοντο δυνατά, εάν δε συνέβαινε να είναι οπορωφύλακες εστερούντο του μισθού τους. Λέγεται ότι στην κατάμεστη από αμπέλια γη τους οι Θρακιώτες, μη μπορώντας να διαθέσουν τον ευλογημένο καρπό λόγω ακατάλληλων μέσων επεξεργασίας άλλα και αφθονίας, χρησιμοποιούσαν κρασί αντί νερού στο μίγμα λάσπης για το κτίσιμο των σπιτιών.}

_{Ακόμα και μέχρι τα τελευταία χρόνια, ο τρύγος στη Θράκη, παρέμεινε τελετουργική γιορτή. Κάδοι, ληνοί, βαρέλια μεταφέρονταν με αμάξια που έσερναν στολισμένοι βούβαλοι με φούντες κουδούνια και μπιχλιπμιδωτά καπίστρια. Νέες, στολισμένες με στεφάνια από κλίματα, και νέοι προηγούντο της πομπής και τραγουδούσαν, χόρευαν και αστειεύονταν με την συνοδεία της γκάιντας, της λύρας και του ντεφιού. Και μετά τον τρύγο ακολουθούσε η τελετουργία των γλυκών από κρασί και μούστο : πετιμέζια, ρετσέλια, μουσταλευριές.}

_{Μετά την επικράτηση του χριστιανισμού, τον 3ο αιώνα, οι ριζωμένες από εκατοντάδες χρόνια συνήθειες των ανθρώπων σε σχέση με το κρασί και την επεξεργασία του, εξακολούθησαν επί αιώνες μετά την επικράτηση του. Οι “ληνοβάτες”, αυτοί δηλαδή που πατούσαν τα σταφύλια, φορούσαν μάσκες – παρά τον απαγορευτικό κανόνα της εν Τρούλλω Συνόδου, το 691 μ. Χ, – την ώρα που πατούσαν τα σταφύλια, τραγουδούσαν, θορυβούσαν και να επικαλούνταν τον Διόνυσο.}

_{Δεν είναι τυχαίο του ότι ο χριστιανισμός δανείστηκε από τις αρχαίες θρησκείες τα πιο ιερά σύμβολα τους, δηλαδή την άμπελο και τον οίνο. Ο Χριστός στον Μυστικό Δείπνο λέει στους μαθητές του: «Εγώ ειμί η άμπελος, υμείς τα κλήματα»¹1. Ο Χριστός ως Άμπελος είναι ένα από τα πλέον ενδιαφέροντα θέματα της ορθόδοξης εικονογραφίας. Η παράσταση εκφράζει την θεολογία της ενότητας «εν Χριστώ». Και αυτή η ενότητα, που δεν καταργεί την ετερότητα, θεμελιώνεται φυσικά στην αγάπη. Κοινωνία, ενότητα, αγάπη, μέθη νηφάλιος, γνώση αληθής, είναι οι πολύχυμοι καρποί του οίνου του μυστικού, κατά τον χριστιανισμό. Ο Γρηγόριος Νύσσης κάπου γράφει : Νηφάλιος μέθη «δι’ ής τοις ανθρώποις εκ των υλικών προς το θειότερον η έκστασις γίνεται».}

_{Έτσι, λόγω του ότι, ο «οίνος» (όπως και ο «άρτος») αποτελούσε πλέον όρο του χριστιανικού λειτουργικού – θρησκευτικού λεξιλογίου και μετατράπηκε δηλαδή σε «λέξη ταμπού», η λέξη «οίνος» αντικαταστάθηκε από τη λέξη «κρασί» κατά τους βυζαντινούς χρόνους.}

_{Η κοινωνία όμως του Βυζαντίου είχε, δύο πλευρές : το επίσημο λαμπρό Βυζάντιο με το σταυρό στο ένα χέρι και στο άλλο το σπαθί ….. και την άλλη στη σκιά, στην οποία ζούσε ένα άλλο Βυζάντιο, εκείνο του αγρότη, του ταβερνιάρη, του αιρετικού ποιητή και του λόγιου με κριτική ματιά και επαναστατική διάθεση. Σ’ αυτούς λοιπόν είχε καταφύγει ο διωκόμενος Βάκχος και η ευωχία του οίνου»¹2.}

_{Όταν λοιπόν ο άνθρωπος είναι μεθυσμένος από μια όποια αγάπη, τελείως ξένη προς ψυχολογικές κατηγορίες και συναισθηματικές εξάρσεις, τότε θέλει να κεράσει και τους αγαπημένους του. Να τους καταστήσει κοινωνούς μιας «μεθυστικής» πραγματικότητας, μέσω του πνεύματος του οίνου ή όπως λέει μια αρχαία φράση : «ποτιώ σε από οίνου του μυρεψικού» (θα σε κερνούσα κρασί μυρωμένο), φράση, που έλεγε μια ερωτευμένη γυναίκα στον αγαπημένο της.}

Μερικοί εκδότες γράφουν, Vl. Nabokov «η λέξη», Ουρλιάζοντας για τους Μπιτ, Μ. Φάις «σουσάμι άνοιξε», συνέντευξη του Β. Ραπτόπουλου, Λίλυ Εξαρχοπούλου «ελεύθερος σκοπευτής», Κ. Κρεμμύδας «Αυτό μια άλλη ιστορία …», Dedorah Solomon «Elfride Yelinek» (Nόμπελ λογοτεχνίας 2004), Μ. Τσίπος «Habemus Papam, Walter», Μαρία Σούμπερτ «το τατού» κ.α. και … ολίγη ποίηση και … από στόμα σε στόμα (Κ. Αθανασιάδης, Ντ. Σιώτης, Ρ. Λάββα, Σάκης Παπαδημητρίου, Χρ. Οικονόμου, Ρήγας Καππάτος).

ΡΕΥΣΤΗ ΝΕΟΤΕΡΙΚΟΤΗΤΑ

(μετάφραση Γιώργος Καράμπελας, Βιβλιοπωλείον της ΕΣΤΙΑΣ, 3η έκδοση, Αθήνα Σεπτ. 2006).

Από τη σειρά «εστία ιδεών» των εκδόσεων του Βιβλιοπωλείου της ΕΣΤΙΑΣ, εκδόθηκε το βιβλίο του Ζύγκμουντ Μπάουμαν : Ρευστή Αγάπη, ένα πολύ ενδιαφέρον έργο γύρω από τις ανθρώπινες σχέσεις του σύγχρονου ανθρώπου, ένα «εγχειρίδιο» κατανόησης, θα λέγαμε του μετα – νεωτερικού ανθρώπου. Καθηγητής κοινωνιολογίας μέχρι το 1990 ο συγγραφέας, στο Πανεπιστήμιο του Λήντς της Μ. Βρετανίας, παρατηρούσε και κατέγραψε την ευθραυστότητα των ανθρώπινων δεσμών, την ανασφάλεια που εμπνέει αυτή η ευθραυστότητα και τις επιθυμίες που υποκινούνται από αυτή – σαν ένα αίσθημα «εκκρεμές»… Κατά τον ίδιο τον Μπάουμαν, ήρωας του βιβλίου του είναι «η ανθρώπινη σχέση».

Δύσκολο εγχείρημα όχι τόσο της καταγραφής, όσο της ανάλυσης, αφού η εν τω γίγνεσθαι διάρθρωση των ανθρώπινων σχέσεων του σημερινού ανθρώπου [προσπαθώ να αποφύγω τον όρο «μετα – νεωτερικός»], του λεγόμενου εν υπερβολή «εξατομικευμένου» ατόμου που ζει κάτω από τις συνθήκες της τωρινής ρευστής μοντέρνας ζωής, παρουσιάζεται όχι τόσο ώριμη μέσα από τις διακυμάνσεις μιας δυτικής καταναλωτικής κοινωνίας.

Ο Μπάουμαν, παρομοιάζει αυτή την κοινωνία, ως εκείνη της Λεονίας, μιας από τις «αόρατες πόλεις» του Italo Calvino, όπου οι κάτοικοί της ζουν σε ένα δίκτυο «στιγμών επαφής» που εναλλάσσονται με διαλείμματα ελευθερίας, ως εικόνα και ομοίωση της ίδιας κοινωνικής δομής μέσα στην οποία διατρέχουν τον βιωτικό τους χρόνο. Διότι περί αυτού πρόκειται. Σχέσεις ελαφρές, μάλλον ανάλαφρες, ίσως επιδερμικές, που διαρκούν όσο διαρκέσουν και τελειώνουν με ένα delete ως το σβήσιμο ένος site ηλεκτρονικού υπολογιστή.

Το βιβλίο «ρευστή αγάπη», αναφέρεται στα αντίστοιχα κεφάλαια του, σε «έρωτες πτερόεντες», στην «ορφάνια και τη στέρηση του homo sexualis», «στη δυσκολία του να αγαπάς τον πλησίον σου», και τέλος στην συνύπαρξη που βρίσκεται «σε αποσύνθεση».

Εντυπωσιακό θεματικό εύρημα, για μένα τον μοναχικό αστό του 2006, η γραφή του Μπάουμαν, με την οποία διεισδύει στο φορτίο του κόσμου τούτου (εκεί που οι άλλοι εφάπτονται μόνο σε ένα δυτικοευρωπαϊκό φαντεζί ψευδεπίγραφο όραμα – κατ’ αντιστοιχία του αμερικάνικου ονείρου) και εμβαθύνει μπορώ να πω κομψά αλλά αντικειμενικά στην σημερινή εσώτερη καθημερινότητα των ανθρώπων του 21ου αιώνα.

Η ευφυής καταγραφή, μέσα από το παράδειγμα της δυναμικής των τηλεοπτικών προγραμμάτων τύπου Big Brother, survivor κλπ, που αντιστρέφει την Ηθική Επιταγή του φιλόσοφου Λαίγκστρουπ [Logstrup], των χαρακτηριστικών της ανθρώπινης ζωής, ότι δηλαδή «συναντάμε αλλήλους με αμοιβαία καχυποψία», επισημαίνει την «αναλωσιμότητα» των ανθρώπων μπροστά σε ένα «παιχνίδι επιβίωσης», στο οποίο η εμπιστοσύνη, η συμπόνια και το έλεος (αυτά δηλ. που ο Λαίγκστρουπ θεωρούσε κορυφαίες ιδιότητες της κυρίαρχης έκφρασης της ζωής), προβάλλονται πλέον ως αυτοκτονικές συμπεριφορές.

Αυτό το βιβλίο λοιπόν, για να μην προχωρήσω σε εξακολουθητική ανάλυση των κειμένων του, με γέμισε μια παράδοξη ελπίδα για ένα αύριο διαφορετικό από αυτό που μπορεί να εξυφαίνεται για τις δυτικές μας κοινωνίες, στις οποίες όπως και στις αστικές συνοικίες φαντάσματα, «τα όνειρα έχουν αντικατασταθεί από εφιάλτες και ο κίνδυνος και η βία ανήκουν στην ημερήσια διάταξη περισσότερο από ότι αλλού».

Τελειώνοντας τούτο το κείμενο, θεωρώ σκόπιμο να αντιγράψω από το βιβλίο «Ρευστή Αγάπη» το παρακάτω απόσπασμα, που πλην των άλλων έχει και μεγάλη πολιτική σημασία : «Οι πραγματικές δυνάμεις που διαμορφώνουν τις συνθήκες υπό τις οποίες δρούμε όλοι μας σήμερα ρέουν στον παγκόσμιο χώρο, την ώρα που οι θεσμοί μας πολιτικής δράσης παραμένουν εν γένει ριζωμένοι στο έδαφος – είναι όπως και στο παρελθόν, τοπικοί».

Πάνος Καπώνης

]]> http://logos.caponis.gr/archives/38/feed 1 http://logos.caponis.gr/archives/20 http://logos.caponis.gr/archives/20#comments Wed, 27 Jun 2007 22:35:44 +0000 Panos http://logos.caponis.gr/archives/20 Συνέχεια →]]>

Του Πάνου Καπώνη*

* δημοσιεύτηκε στο περιοδικό (δε)κατα τ. 6, Καλοκαίρι 2006.

Σχόλιο της εφημερίδας ΤΑ ΝΕΑ για το περιοδικό (δε)κατα (Αύγουστος 2006) Στην εφημερίδα ΤΑ ΝΕΑ, στο φ. 18630 της 4ης Σεπτεμβρίου 2006 δημοσιεύτηκε σχόλιο του Κώστα Ρεσβάνη για την παρουσίαση του 6ου τεύχους του λογοτεχνικού περιοδικού (δε)κατα. Αντιγράφουμε : «Θερινά αναγνώσματα» ονομάζουν τα (δε)κατα το αφιέρωμά τους με αφηγήσεις, ταξίδια στον χώρο και ταξίδια στην ψυχή. Να, λ.χ. ο Τζακ Κέρουακ να σημειώνει τον Αύγουστο του 1949 στο Ντένβερ: «Περπατώ στο σκοτάδι και κανείς δεν μπορεί να με βοηθήσει παρά μόνο ο τρελός μου εαυτός. Θέλω να επικοινωνήσω με τον Ντοστογιέφσκι στον ουρανό και να ρωτήσω τον Μέλβιλ αν είναι ακόμα αποκαρδιωμένος και τον Γουλφ γιατί άφησε τον εαυτό του να πεθάνει στα τριάντα οκτώ. Δεν θέλω να τα παρατήσω. Υπόσχομαι ότι δεν θα τα παρατήσω ποτέ, και ότι θα πεθάνω ουρλιάζοντας και γελώντας…». Και μια που αναφέραμε έναν μπιτ, διαβάστε το κείμενο του Πάνου Καπώνη για έναν «μπιτ της ποίησης» που έφυγε πριν από τρία χρόνια, τον Θωμά Γκόρπα· και τα εύστοχα σχόλια των τελευταίων σελίδων.

«Καλώς τη διάλυση λοιπόν, καλώς τον σπαραγμό των άστρων μέσα στη χτεσινή εφημερίδα, καλώς τον σπαραγμό των φίλων μέσα στη χτεσινή ταβέρνα που την πέθαναν γιατί τους πέθανε, καλώς τα καλαμποκότσανα και στην κορφή κανέλα…» (6 Σεπτεμβρίου 1980).

Αυτό το ανέκδοτο κείμενο του συμπατριώτη μου και φίλου από το 1970 Θωμά Γκόρπα, βρήκα δημοσιευμένο το 2001 στο λογοτεχνικό περιοδικό «Παρουσία» της Ένωσης Αιτωλοακαρνάνων Λογοτεχνών, στο τεύχος 18 που ήταν αφιερωμένο στον ίδιο και το έργο του. Και επειδή απουσίαζα απ΄ αυτή τη σημαντική εκδήλωση, όπως γενικά ήμουν απών από την στίλβουσα επιφάνεια των λογοτεχνικών μας δρώμενων, ένοιωσα αυτό που έγραψε κάποτε ο Θωμάς : «Αναμνήσεις…και κάποτε τις τρώμε και γίνονται αίμα».Άλλά και τύψεις για τις απουσίες μου, τώρα που η απουσία εκείνου βγάζει στο φως τις μαγικές εικόνες ενός ποιητή, που δεν δημιουργούσε μόνο ποίηση, αλλά ζούσε μέσα στην ποίηση, ενός τραγικά ευαίσθητου και παρεξηγημένου πνεύματος που ήθελε να καταργήσει τον ουρανό, να καταργήσει τη γη και ν΄ αφήσει «μόνο ένα ουζερί/ για ένα πιοτό για ένα τραγούδι για ένα χορό /και συ να περνάς απ΄ έξω».

Πιστεύω ότι μερικές φορές, κάτω από την επιφάνεια και τα φώτα, στο καταγώγιο και το σκοτάδι, ταξιδεύεις σε φωτεινά μονοπάτια. Με το ρεμπέτικο μέσα στην υγρασία των καιρών, αναδύεσαι στην έκσταση. Μεσ΄ τα υπόγεια ρεύματα αναδεικνύεις καθαγιασμένη τη ψυχή σου.

Αυτό έκανε ο Γκόρπας. Γνήσιος μποέμ, μπιτ ποιητής (όπως τον ονόμασαν) πριν απ΄ αυτούς, καλοσυνάτος φωνακλάς, ασυμβίβαστος, αγενής στην αστική ευγένεια, με πικρό στόμα απ΄ τα πολλά και βαριά τσιγάρα. «Δε μετάνιωσα για κανένα απ΄ τα χιλιάδες φαρμακωμένα τσιγάρα μέσα στα καλοκαίρια» είπε (Ιανουάριος 1978), «και μετάνιωσα για τόσα ωραία πράγματα».

Είπε όμως κι΄ έγραψε κι άλλα η ψυχή του Γκόρπα, που τα εμπιστεύτηκε μετά από χρόνια στους συμπατριώτες του, πιστός σε αυτό που είπε το 1957, όταν εκδόθηκε ο «Σπασμένος καιρός» : «Δεν μ΄ ενδιέφερε ποτέ η δημοσίευση της δουλειάς μου, μ΄ ενδιέφερε πάντα η δουλειά μου» (περ. Μανδραγόρας τ. 33, Απρίλιος 2005, Άρτεμις Θεοδωρίδου). Αυτό το έλεγε πάντα, το πίστευε και έτσι κάπως χάραζε και την εικόνα της ζωής του.

«Μακριά καλοκαίρια της Αθήνας με κοντομάνικο άσπρο πουκάμισο. Να γυρίζω με το τελευταίο λεωφορείο ή με ταξί του μερακλή που νοιώθει άνετος και πλούσιος και είναι. Και να μην με πιάνει ύπνος. Να καίγομαι να γράψω και να μην μπορώ. Να καίγομαι. Να λείπουν όλα. Αν δεν έλειπαν πως θα υπήρχα ακόμα ; Μήπως μας αγαπάνε πεθαμένους μέσα στα ποιήματα ; Πόσα χωράνε μέσα στα ποιήματα ; Πως αερίζονται, πως δροσίζονται, πως ζεσταίνονται πως κάνουν Αχχχ…. Χωράει ένα καλοκαιρινό ευκάλυπτο μέσα σ΄ ένα ποίημα ; Μέσα σε χίλια ποιήματα ;…»(περ. Παρουσία τ. 18/2001, κείμενα του Θωμά Γκόρπα).

Δεν χρειάζεται τίποτα άλλο να πω.

Όλα χωράνε μέσα στο παραπάνω κείμενο, σε αυτό και στην πλατειά του αγάπη στους ανθρώπους, τη φύση, την ομορφιά που λάμπει και φεύγει, την ποίηση.

«Η ποίηση είναι κι αυτή ένα μεροκάματο», έγραψε ο Γκόρπας τον Απρίλη του 1990 στην Αίγινα. Μ΄ αυτό το μεροκάματο έφυγε ο Θωμάς τον Απρίλη του 2003.

****

1970-71. Στο σπίτι του Δημήτρη Ιατρόπουλου για αρκετό καιρό ετοιμάζουμε την ιστορική πια «Αντι-Ανθολογία». Ο Θωμάς βασικός συντελεστής της (επίσημα σύμβουλος έκδοσης), καπνίζοντας αρειμάνια, ήταν αυστηρός στην κρίση του. Εκεί γνωριστήκαμε –φοιτητής εγώ τότε – για πρώτη φορά. Θες η κοινή καταγωγή τόπου και διαμορφούμενης για μένα στάσης ζωής ; Θες το κλίμα της εποχής εκείνης μέσα από το οποίο ξεπήδησε η γενιά των ποιητών του ΄70, μας έδεσε σε μια «υπόγεια» φιλία, που ανεξάρτητα απ΄ τις δικές μου «απουσίες», έβαινε παράλληλα στον «Μεγάλο Δρόμο». Στον δρόμο που οδηγούσε πάντα στην έμπνευση, στην πάτρια γη μας, αυτόν στο Μεσολόγγι, εμένα στο Αγρίνιο και τους δυο μας στην ποίηση. Έτσι και με τη βοήθεια του Θωμά, ενσωμάτωσε η Τζένη Μαστοράκη στην Αντι Ανθολογία την πρώτη της ποιητική συλλογή «Το συναξάρι της άγιας νιότης» κι εγώ την δική μου πρώτη «Κοκτέϊλ».

Τι βράδια και κείνα. Ατέλειωτες συζητήσεις (περί πνεύματος και πνευμάτων, περί ποιητικής και ποιητών, περί επανάστασης στο Λόγο, περί πολιτικής και δικτατορίας, περί έρωτος και λαϊκής μουσικής παράδοσης κλπ-κλπ) κι ο Γκόρπας, βέρος Μεσολογγίτης με τις ρουμελιώτικες εξάρσεις του, να ανατέμνει τη ποιητική παράδοση της γενιάς του 30, να μας διαβάζει τα κυκλοθυμικά του ποιήματα (που μετά τα συγκέντρωσε στο «Πανόραμα») και να ξεκαθαρίζει πάντα τη θέση του απέναντι στις ιδέες, την κοινωνία, τους ποιητές, την ψυχή του.

Έκτοτε, καθώς λένε και μέχρι να φύγει για το Παρίσι, κάναμε πότε-πότε παρέα ή συναντιόμαστε στον «Ηνίοχο», το βιβλιοπωλείο-εντευκτήριο-στέκι του Θανάση Νιάρχου και Γιάννη Κοντού στη Σόλωνος.

Κάπου είχα διαβάσει, νομίζω μια κριτική του αείμνηστου Βασίλη Στεριάδη, όπου έγραφε για τον Γκόρπα ότι είναι ένας ποιητής «με περίεργες επιφάνειες». Πράγματι, ο Θωμάς, διακήρυττε ότι «η επανάσταση, η αλλαγή στην τέχνη όπως και στη ζωή έρχεται από τους λοξούς». Αυτό τόπε και δημόσια στον χαιρετισμό που έκανε στην εκδήλωση προς τιμή του της Ένωσης Αιτωλοακαρνάνων Λογοτεχνών στις 3-12-2001. Αυτό ήταν και βίωμα, τόσο πραγματικό όσο και ποιητικό για έναν γνήσιο ποιητή – σύγχρονο και εις τους αιώνες των αιώνων – που προπορεύτηκε δέκα χρόνια πριν από τη δική μας γενιά του ΄70, σε ποιητικούς δρόμους δύσκολους, μεθυσμένους, τραγικούς, εσωτερικούς και μοντέρνους, αντινατουραλιστικούς και ρυθμικούς, που ξύπνησαν τη νυσταλέα ποιητική νιρβάνα.

Δεν αντέχω να μην αντιγράψω ένα δικό του πεζό κομμάτι του 1967, μετά την δικτατορία, μέσα στο οποίο φαίνεται ή πίσω πλευρά των φαινομενικά σκληρών, άγαρμπων, ωμών και πολλές φορές δήθεν χυδαίων «επιπέδων» της ποίησης του : «Αγνάντια πάνω στον ουρανό των παιδικών μου χρόνων δεν ζητάω παρά μονάχα να βρεθεί κάποιος να μου ανάβει το τσιγάρο μου. Και οι φιλοδοξίες μου αυτομάτως θα επιστρέψουν στις φυσιολογικές τους διαστάσεις. Να μπορώ κι εγώ άνετα να θυμάμαι τα ξεχασμένα αξέχαστα. Ένα πελαργό σε καμπαναριό, ένα γλάρο πάνω απ΄ τη θάλασσα, φεγγάρια ν΄ ανατέλλουν, φεγγάρια να δύουν μεσολογγίτικα, μελαγχολικές πολύ μελαγχολικές γυναίκες, ταβερνόβιους άντρες ως τα χαράματα, ένα επιτάφιο ακατανίκητης δροσιάς και γοητείας, το φίλο μου το Γιάννη το μαραγκό που τραγουδούσε στην Κατοχή, όπως τραγουδάει τώρα ο Καζαντζίδης, τα χαμομήλια τ΄ Αη Δημητρη, τις σκονισμένες αγκινάρες στα χείλη της ασφάλτου και της Κυρα Ρήνης το Κάστρο….»

(ανέκδοτο κείμενο που δημοσιεύτηκε πρώτη φορά στο περιοδικό «Παρουσία» τ. 18/2001).

Όποιος δεν έχει ζήσει έστω και λίγο στο Μεσολόγγι, δεν μπορεί να καταλάβει ουσιαστικά τον Θωμά Γκόρπα. Αυτό το ασήκωτο βάρος της έρημης δόξας, η ατίθαση φύση του ρουμελιώτη ευαίσθητου άντρα, το δάκρυ στην άκρη της Λιμνοθάλασσας από ερωτικό καημό, τα λαϊκά και τα ρεμπέτικα στα τζουκ μποξ των χρόνων εκείνων του 50 & 60 στα ουζερί, το μεθύσι με ούζο, το δειλινό στην Τουρλίδα, οι μοναχικοί περιπατητές που ταξιδεύουν στον ατέλειωτο δρόμο μέσα στις αλυκές που δεν οδηγεί πουθενά…

«Κι ω Ποίηση ζητιάνα των ρυθμών που δεν υπάρχουν πια

προδομένη των μαγικών λέξεων

που μαγαρίστηκαν από τους μαγαρισμένους κώλου…

Κι ω μολόχες χάραμα κρύο νερό γλυκά φιλιά

σπουργίτια ευκάλυπτα νεράντζια μούρα αγκινάρες

και κεράσια τριφύλλια και σανά χρώματα

ξεθωριασμένα ήχων πια άλλων αστέρων

τι να κάνετε πια καημένα πώς να πολεμήσετε…»

………………………………………………………………………………………..

«Λες αυτό το τσιμέντο να πεθάνει μια μέρα ; Λες κάποτε η μέρα να

ξημερώσει νύχτα και η νύχτα να πέσει μέρα :»

[απ΄ το ποίημα του «αλλά κανείς δεν φεύγει»]

Η σχέση του Θωμά με την ποίηση, ήταν σχέση λανθάνουσας πηγής ζωής που εκρήγνυται, χαϊδεύει, βρίζει, ρεμβάζει, τραγουδάει και παραπονιέται, ανατινάζει και γίνεται τρυφερή και τελικά μετουσιώνεται, σε μια ποίηση αυθεντική και τελικά στο βάθος-βάθος σε τρόπο ζωής, σε αγάπη για τη ζωή.

*******

Του Θωμά Γκόρπα του χρωστάω. Του χρωστάω ένα «μνημόσυνο» αγάπης και αιώνιας λάμψης της «υπόγειας»ποίησης του. Όπως του χρωστάνε και πολλοί από τους φίλους της δεκαετίας του ΄70.

Αισθάνομαι τυχερός που συνάντησα στη όποια ποιητική μου πορεία τον Θωμά Γκόρπα και κλείνοντας αυτό το δοκιμιακό σημείωμα, αφιερώνω στη μνήμη του, τούτα τα λόγια που έγραψε ο Λεωνίδας Χρηστάκης το 1980 : «Ότι και να γράψεις για τον ποιητή Θωμά Γκόρπα, θα είναι λίγο και ελαττωματικό, γιατί είναι πάντα ορατός-αόρατος, πραγματικός και ποιητής….σχεδόν μονομάχος της ποίησης …».