Του Πάνου Καπώνη Δοκίμιο. Πρώτη δημοσίευση

Μέχρι τις μέρες μας, έχουν γραφτεί πολλά για τη γενιά των Ελλήνων ποιητών, τη λεγόμενη «Γενιά του ’70», αμφιλεγόμενα και μη. Όμως στα μεταγενέστερα δοκιμιογραφικά κείμενα γι’ αυτή τη γενιά, καταξιωμένων κατά τα άλλα συγγραφέων, λείπει το πρωτογενές στοιχείο, εκείνο των πρώτων χρόνων και των πρώτων προσώπων, που μέσα στα χρόνια της δικτατορίας των συνταγματαρχών, τόλμησαν κάποιοι τότε άγνωστοι – μερικοί φοιτητές ακόμα – να χαράξουν ένα νέο ποιητικό δρόμο για τη ποίηση μας, το δρόμο της «αμφισβήτησης».

(Κάντε κλικ πάνω αριστερά στην κατηγορία «Δημοσιεύσεις» – «Δοκίμια)

ΠΑΝΟΣ ΚΑΠΩΝΗΣ

ΠΝΕΥΜΑ ΟΙΝΟΥ¹

_{Όταν μια συγγραφέας σε «κερνάει» από «το κρασί της προσωπικής της αλχημείας»², αλχημεία που μπορεί να αρχίσει με την ανάγνωση ενός σχετικού βιβλίου, δεν περιμένει κανείς ότι θα βρεθεί – κυριολεκτικά – μέσα σε μια οινική λογοτεχνική συνωμοσία, ξενυχτώντας στη συνέχεια διαβάζοντας το. Χωρίς κρασί – φυσιολογικά – αλλά μόνο διαβάζοντας, δεν μπορεί κανείς να είναι συν-επαρμένος από το πνεύμα του οίνου που διαχέεται παντού, μέσα σε ένα μυθιστόρημα ή γενικά σε ένα λογοτεχνικό έργο.}

_{Όμως, πέρα από το περίεργο και πρωτότυπο μιας τέτοιας θεματολογίας, ενός μυθιστορήματος στο οποίο ο βασικός ήρωας δεν έχει υλική υπόσταση – με την τρέχουσα έννοια του όρου – ή καλλίτερα ορατή υλική υπόσταση, αλλά είναι ένα πνεύμα, δηλαδή «το πνεύμα του οίνου», γύρω από το οποίο μπορεί να κινούνται πρόσωπα, καταστάσεις, μύθοι, ιστορία, συναισθήματα, υποσυνείδητες καταγραφές, παρελθόντες και μέλλοντες χρόνοι και πάνω από όλα, ο έρωτας, που μοιάζει να σε μεθάει, μπορεί να υπάρξει και μια εσώτερη διεργασία αναζήτησης της γοητείας που μπορεί πνευματικά να ασκήσουν οι οινικές δημιουργίες.}

_{Κάτι τέτοιο συνέβη και σε μένα, έπειτα από την ανάγνωση δύο λογοτεχνικών έργων, των μυθιστορημάτων της Ελένης Πριοβόλου (Το κρασί του έρωτα) και της Μαρίας Κυριάκη (Η πύλη του κρασιού)³, για τα οποία ο σχολιασμός ήρθε μόνος του από τα ίδια τα έργα. Σε αυτά όμως, μέσα από επαναλαμβανόμενες ιερές «διονυσιακές» τελετουργίες και εσώτερες διεργασίες, όχι μόνο πρόβαλε μια φιλοσοφία και πνευματική στάση ζωής, αλλά πέρα από την ευκαιριακή οπτική των συγκεκριμένων έργων λογοτεχνίας, ο μύθος του οίνου ή εξειδικεύοντας, του κρασιού του έρωτα, έδωσε το έναυσμα σε διανοητικά ερεθίσματα, αντιστρέφοντας τους χρησιμοποιούμενους, περισσότερο ως φόντο, μύθους, για την ανάδειξη διαχρονικά του πνεύματος του «οίνου» ως λογοτεχνικού λειτουργού, σε κάποιους άλλους χρόνους, όπου ιστορείται με εσωτερικά και εξωτερικά δρώμενα, η λειτουργία του «ιερού οίνου», που δημιουργήθηκε «εις το όνομα του Πατρός, της μάνας γης, του σύμπαντος κόσμου και της μεγάλης γενίκευσης, της ζωής»⁴, που μεθυστικά σε μεταφέρει σε ένα κόσμο ηδονής και ζάλης, θείων μυστηρίων και ερώτων, αύρας του Σύμπαντος και μοναστικής αυστηρότητας, ψυχολυτικών καταστάσεων και τελικά σε οδηγεί σ’ ένα ταξίδι αντιθέσεων και συνθέσεων ζωής, σ’ ένα ταξίδι σεπτού έρωτα που απελευθερώνεται μέσα απ’ τις οινικές ζυμώσεις των συγγραφέων και των ποιητών.}

_{Ας θυμηθούμε απ’ τη Ελληνική Μυθολογία την ανάδυση του αρώματος και τη μέθη του οίνου που έμοιαζε με «νέκταρ των Θεών» και την θεοποίηση του Διόνυσου. Ο θεός αυτός, που σχετίζεται με τους εορτασμούς της βλάστησης, της ιερής τρέλας που προκαλεί η πόση του οίνου και της γονιμότητας, γεννιέται από τον μηρό του πατέρα του και παραδίδεται σε δώδεκα νύμφες ή υδάτινα πνεύματα, τις Υάδες, οι οποίες γίνονται τροφοί του θεϊκού αυτού παιδιού. Έτσι, ως ένδειξη ευγνωμοσύνης για τις υπηρεσίες τους, οι Υάδες εξυψώνονται στο ουράνιο στερέωμα όπου και λάμπουν ως αστερισμός των Πλειάδων.}

_{Η λατρεία του Διονύσου είχε ως κοινό στοιχείο, στις λατρευτικές πρακτικές της, την έκσταση, ενίοτε δε και την οργιαστική φρενίτιδα, που απελευθερώνει (λύνει) τον άνθρωπο από τις φροντίδες της καθημερινότητας, προσδίδοντάς στον θεό την προσωνυμία Λύσιος. Ακόμη δε είναι πολύ χαρακτηριστικό το ότι ο Διόνυσος συνδέεται πολύ με τον εκπληρωμένο έρωτα. Ας θυμηθούμε λοιπόν, ένα επίγραμμα του Ανακρέοντα στον θεό που αρχίζει με τις λέξεις «Ω Κύριε, που σύντροφοί σου στο παιχνίδι είναι ο ισχυρός Έρως, οι μαυρομάτες νύμφες και η Αφροδίτη!»⁵}

_{Είναι κοινός τόπος εξ άλλου στην αρχαία λογοτεχνία η άποψη, ότι ο οίνος είναι το αντίδοτο στις στενοχώριες και τις έννοιες της καθημερινής ζωής. Ο Ευριπίδης στις Βάκχες του (274-285) μας λέει μέσα από το στόμα του Τειρεσία, απευθυνόμενος στο βασιλιά των Θηβών Πενθέα, ο οποίος αντιδρούσε με μανία στην καθιέρωση της διονυσιακής λατρείας⁶ :}

«Δύο είναι νεαρέ μου,τα πρώτα αγαθά για τους ανθρώπους:

η θεά Δήμητρα – η γη τουτέστιν, όπως σ’ αρέσει μπορείς

και να την προσφωνείς. Αυτή τρέφει τους ανθρώπους με στερεά τροφή.

Ο γόνος της Σεμέλης ήλθε αργότερα, αλλά ισάξια η προσφορά του:

του βότρυος το νάμα εφεύρεση κι εισαγωγή δική του στην κοινωνία των ανθρώπων. Διώχνει τη λύπη από τους ταλαίπωρους θνητούς,

όταν τα σωθικά τους πλημμυρίσει της αμπέλου η ροή φέρνει τον ύπνο,

στη λήθη ρίχνει τις πίκρες της ημέρας,

φάρμακο άλλο για τις δυστυχίες δεν υπάρχει της ζωής.

Θεός είναι ο οίνος και στους θεούς προσφέρεται σπονδή

ώστε αυτός διασφαλίζει τα αγαθά στους ανθρώπους».

_{Ο οίνος και ο άρτος, το κρασί και τα δημητριακά δηλαδή, είναι τα ισορροπημένα προϊόντα του ανθρώπινου μόχθου, αναγόμενα όμως σε μια διάσταση, όπου η θεότητα και ο άνθρωπος ενώνονται. Η θεία έκσταση του οίνου θεωρούνταν στην αρχαιότητα, αλλά και στους μετακλασικούς χρόνους, ως η αόρατη εκδήλωση του πνεύματος που πεθαίνει και ανασταίνεται. Ο Οίνος, είχε καταστεί έτσι, το αρχέγονο σύμβολο της θείας κατάληψης.}

_{Οι πρόγονοι μας (αλλά και οι σημερινοί Έλληνες) αγάπησαν τον Διόνυσο και το κρασί, εκτιμώντας το γεγονός ότι τους βοηθούσε ανάλογα με την περίσταση να ξεχνούν τα βάσανα της ζωής, να έρχονται σε έκσταση ή να δημιουργούν ευχάριστη ατμόσφαιρα και κέφι στην συντροφιά. Το κρασί το εκτιμούσαν λαός και άρχοντες, μέσα από τα συμπόσια, καθώς και οι φιλόσοφοι όλων -σχεδόν- των ρευμάτων, από τους Προσωκρατικούς και τους Ιδεαλιστές (Πλάτων, Σωκράτης κ.ο.κ.) μέχρι τους Επικούρειους, όπως και οι ποιητές, δεν παρέλειπαν να το υμνήσουν.}

_{Η συνήθεια των συμποσίων ξεκίνησε στην αρχαιότητα από την Ιωνία τον 7ο αιώνα, σαν απομίμηση των συμποσίων των Λυδών και επεκτάθηκε και στους Έλληνες των ιστορικών χρόνων, όπου μετατράπηκε πλέον σε κοινωνικό θεσμό με κανονισμούς και καθορισμένη εθιμοτυπία. Ρίζα τους τα ιερά γεύματα, αλλά και η απλή χαρά της κοινωνικότητας και του ποτού. Δεν είναι τυχαίο ότι στα συμπόσια γεννήθηκε η λυρική ποίηση και ειδικότερα η ονομαζόμενη συμποσιακή ποίηση. Στην Αθήνα των κλασικών χρόνων ο θεσμός του «πότου» είχε ένα χαρακτήρα ιδιαίτερης πνευματικότητας και κοινωνικότητας. Άλλωστε, καθόλου τυχαία ο Πλάτωνας τοποθέτησε τους φιλοσοφικούς διαλόγους για τον έρωτα στα πλαίσια ενός συμποσίου, καθώς θεωρούσε τα συμπόσια – όταν διεξάγονταν ορθά – ότι αποτελούν ένα σχολείο για τη διαμόρφωση σωστών χαρακτήρων, καθώς διδάσκουν στον άνθρωπο το καθήκον του άριστου πολίτη :}

_{«Συν μοι πίνε, συνήβα, συνέρα, συστεφανηφόρει}

συν μοι μαινομένω μαίνεο, συν σώφρον σωφρόνει»⁷.

_{Έτσι, μέσα από την οινική έκσταση, αναδεικνύεται ο αέναος κύκλος της δημιουργίας, ο άνθρωπος και το Θείο, ο αρχέγονος ιστός που προβάλλεται με εθιμικές πράξεις, σύμβολα και μηνύματα μιας άλλης τάξης πραγμάτων, μιας άλλης ζωής που έχει τη δύναμη να φανερώνει τα σημάδια μιας πορείας εσωτερικής και κοινωνικής, όπου από την τελετουργία ξαναβρίσκει ο άνθρωπος τον τόπο και το χρόνο απ’ όπου ξεκίνησε ως άτομο και ως κοινωνικό ον. Με κάποιο τέτοιο τρόπο και η Τραγωδία, κατά τον Αριστοτέλη, προήλθε από το διθύραμβο, το τραγούδι δηλαδή προς τιμή του Διονύσου : «Πρώτος ν’ αρχίσω ξέρω το διθύραμβο / Του βασιλιά Διονύσου το ωραίο τραγούδι, / Όταν το κρασί μου κεραυνοβολήσει το μυαλό», ο δε ποιητής Αλκαίος συμβουλεύει : «Μήδεν άλλο φυτεύσεις πρότερο δένδρον αμπέλω»⁸.}

_{Τα συμπόσια είχαν μεγάλη διάδοση και στην Μακεδονία και Θράκη, «Μακεδόνες δ’ ουκ ηπίσταντο πίνειν ενταύτως αλλ’ ευθέως εχρώντο μεγάγαις προπόσεσιν», όπου προσφέρονταν οίνοι από διάφορες περιοχές που έφεραν (και φέρουν και σήμερα) την ονομασία του τόπου των. Μένδιας οίνος, Ακάνθυος, Βιβλίνος – Θάσιος Ηθυμένος, Θάσιος Μεστές, Ισμάριος και ο περίφημος Μαρωνίτης.}

_{Στην «αμπελώεσσα» Θράκη, την κατάσπαρτη από αμπελώνες, οι θεοποιημένοι πρόγονοι Διόνυσος και Βάκχος, δίδαξαν την τέχνη της αμπελουργίας. Ο ισμαρικός οίνος του ποιητή Αρχίλοχου, δόθηκε από τον ιερέα του Απόλλωνος Μάρωνα (μυθικό οικιστή της Μαρώνειας, που κατοικούσε στο ιερό άλσος Ίσμαρος) στον Οδησσέα, που με αυτό το κρασί κατά την παράδοση⁹, ο Οδυσσέας μέθυσε τον Κύκλωπα Πολύφημο. Κατά τον Όμηρο¹0 από τα κρασιά του Ίσμαρου «Μια κούπα μόνο αρκούσε σε 20 μέτρα νερό να ρίξει, κι απ’ το κροντήρι ευτύς ξεχύνουνταν γλυκιά ευωδιά ένα γύρο». Εκεί μάλιστα, αλλά και αλλού, προς «ευχαριστίαν του δοτήρος των καρπών», κατά τη γιορτή της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος, στις 6 Αυγούστου, προσφέρονταν στην εκκλησία σταφύλια, όπως είχε η αρχαία παράδοση, αλλά μετά την απόφαση της Γ’ Οικουμενικής συνόδου, η οποία όρισε, με ποινή καθαιρέσεως, η προσφορά των σταφυλιών να ευλογείται από ιερέα.}

_{Κατά τους Βυζαντινούς μάλιστα χρόνους, οι κλέπτοντες σταφύλια αφού εστερούντο των χιτώνων τους εμαστιγώνοντο δυνατά, εάν δε συνέβαινε να είναι οπορωφύλακες εστερούντο του μισθού τους. Λέγεται ότι στην κατάμεστη από αμπέλια γη τους οι Θρακιώτες, μη μπορώντας να διαθέσουν τον ευλογημένο καρπό λόγω ακατάλληλων μέσων επεξεργασίας άλλα και αφθονίας, χρησιμοποιούσαν κρασί αντί νερού στο μίγμα λάσπης για το κτίσιμο των σπιτιών.}

_{Ακόμα και μέχρι τα τελευταία χρόνια, ο τρύγος στη Θράκη, παρέμεινε τελετουργική γιορτή. Κάδοι, ληνοί, βαρέλια μεταφέρονταν με αμάξια που έσερναν στολισμένοι βούβαλοι με φούντες κουδούνια και μπιχλιπμιδωτά καπίστρια. Νέες, στολισμένες με στεφάνια από κλίματα, και νέοι προηγούντο της πομπής και τραγουδούσαν, χόρευαν και αστειεύονταν με την συνοδεία της γκάιντας, της λύρας και του ντεφιού. Και μετά τον τρύγο ακολουθούσε η τελετουργία των γλυκών από κρασί και μούστο : πετιμέζια, ρετσέλια, μουσταλευριές.}

_{Μετά την επικράτηση του χριστιανισμού, τον 3ο αιώνα, οι ριζωμένες από εκατοντάδες χρόνια συνήθειες των ανθρώπων σε σχέση με το κρασί και την επεξεργασία του, εξακολούθησαν επί αιώνες μετά την επικράτηση του. Οι “ληνοβάτες”, αυτοί δηλαδή που πατούσαν τα σταφύλια, φορούσαν μάσκες – παρά τον απαγορευτικό κανόνα της εν Τρούλλω Συνόδου, το 691 μ. Χ, – την ώρα που πατούσαν τα σταφύλια, τραγουδούσαν, θορυβούσαν και να επικαλούνταν τον Διόνυσο.}

_{Δεν είναι τυχαίο του ότι ο χριστιανισμός δανείστηκε από τις αρχαίες θρησκείες τα πιο ιερά σύμβολα τους, δηλαδή την άμπελο και τον οίνο. Ο Χριστός στον Μυστικό Δείπνο λέει στους μαθητές του: «Εγώ ειμί η άμπελος, υμείς τα κλήματα»¹1. Ο Χριστός ως Άμπελος είναι ένα από τα πλέον ενδιαφέροντα θέματα της ορθόδοξης εικονογραφίας. Η παράσταση εκφράζει την θεολογία της ενότητας «εν Χριστώ». Και αυτή η ενότητα, που δεν καταργεί την ετερότητα, θεμελιώνεται φυσικά στην αγάπη. Κοινωνία, ενότητα, αγάπη, μέθη νηφάλιος, γνώση αληθής, είναι οι πολύχυμοι καρποί του οίνου του μυστικού, κατά τον χριστιανισμό. Ο Γρηγόριος Νύσσης κάπου γράφει : Νηφάλιος μέθη «δι’ ής τοις ανθρώποις εκ των υλικών προς το θειότερον η έκστασις γίνεται».}

_{Έτσι, λόγω του ότι, ο «οίνος» (όπως και ο «άρτος») αποτελούσε πλέον όρο του χριστιανικού λειτουργικού – θρησκευτικού λεξιλογίου και μετατράπηκε δηλαδή σε «λέξη ταμπού», η λέξη «οίνος» αντικαταστάθηκε από τη λέξη «κρασί» κατά τους βυζαντινούς χρόνους.}

_{Η κοινωνία όμως του Βυζαντίου είχε, δύο πλευρές : το επίσημο λαμπρό Βυζάντιο με το σταυρό στο ένα χέρι και στο άλλο το σπαθί ….. και την άλλη στη σκιά, στην οποία ζούσε ένα άλλο Βυζάντιο, εκείνο του αγρότη, του ταβερνιάρη, του αιρετικού ποιητή και του λόγιου με κριτική ματιά και επαναστατική διάθεση. Σ’ αυτούς λοιπόν είχε καταφύγει ο διωκόμενος Βάκχος και η ευωχία του οίνου»¹2.}

_{Όταν λοιπόν ο άνθρωπος είναι μεθυσμένος από μια όποια αγάπη, τελείως ξένη προς ψυχολογικές κατηγορίες και συναισθηματικές εξάρσεις, τότε θέλει να κεράσει και τους αγαπημένους του. Να τους καταστήσει κοινωνούς μιας «μεθυστικής» πραγματικότητας, μέσω του πνεύματος του οίνου ή όπως λέει μια αρχαία φράση : «ποτιώ σε από οίνου του μυρεψικού» (θα σε κερνούσα κρασί μυρωμένο), φράση, που έλεγε μια ερωτευμένη γυναίκα στον αγαπημένο της.}

Οι συγγραφείς είναι : Γ.Π. Αναγνωστόπουλος, N. Αντωνάτος, Δ. Γ. Γεωργοβασίλης, Έλλη Γιαννοπούλου, Ι. Γιαννούζη, Ι. Δερβίση, Β. Ζορμπά-Ραμμοπούλου, Θόδωρος γλύπτης, Πάνος Καπώνης, Αλ. Καρακώστα-Αηδόνη, Ι.Μ. Καρακώστας, Ακ. Κορδόση, Χρ. Κορέλας, Ν. Γ. Κουτρούλης, Π. Λαζαρόπουλος, Γ. Μήλιος, Ανδρέας Μήτσου, Ε. Μιλλεούνης, Α. Μπούλιαρη-Αργυράκη, Κ. Ξυγκάς, Άσπα Ξύδη, Αθ. Παλιούρας, Εύη Παπαδήμα, Κ.Κ. Παπαδημητρίου, Θανάσης Παπαθανασόπουλος, Έφη Παπαθεοδώρου, Ε. Πιπερίγκου-Κυριαζή, Δημ. Πιστικός, Θ.Μ. Πολίτης, Κώστας Σαρδελής, Γιώργος Σαψάκης, Χρ. Σπυρέλη, Ν. Τέλωνας, Χρ. Φίφης, Π. Φλωρόπουλος, Ελένη Χωρεάνθη και Β. Ψάρρης. Την εισαγωγή έγραψε η καθηγήτρια του Παν. Ιωαννίνων Κ. Μπάδα.

Πάνου Καπώνη

ΟΔΟΣ ΔΩΡΙΜΑΧΟΥ

Στην ιερή μνήμη των Γονέων μου και του Νονού μου Στράτου Πιστιόλα³

Ήταν απλό. Θα κατέβαζε την πινακίδα. Τώρα, μετά από 135 χρόνια, που το σπίτι, όπως βρίσκονταν τα παλιά χρόνια στη γωνία του δρόμου, θα έπαιρνε μια άλλη μορφή, θα γύριζε πίσω στο χρόνο, σαν μετενσάρκωση της πέτρας.

Ο δρόμος είχε αλλάξει πολλές φορές πινακίδες, πότε με λάθος ορθογραφία, όπως «ΔΟΡΥΜΑΧΟΥ», πότε με νέες τσίγκινες πινακίδες με τη σωστή του ονομασία, αλλά στη γωνιά του παλιού σπιτιού, η παλιά εμαγιέ πινακίδα, σε πείσμα του χρόνου και των αλλαγών που έγιναν, παρέμεινε εκεί, ξεχασμένη από όλους, εκτός απ’ αυτόν.

Ποιος θα έδινε σημασία σε μια παλιά πινακίδα δρόμου !!

Όμως αυτός, κάθε φορά που επέστρεφε σπίτι, πάνω από 25 χρόνια, έστεκε στο απέναντι πεζοδρόμιο και κοίταζε για πολύ ώρα την παλιά χτυπημένη από σφαίρες ανάγλυφη πινακίδα. Ίσως να ήταν η μόνη εμαγιέ παλιά πινακίδα που είχε μείνει στη θέση της σ’ όλη την πόλη. Ίσως να είχε μείνει εκεί απ’ τη δεκαετία του ’20 μια και κανείς δεν την έβλεπε, αφού το σπίτι δεν ήταν πια στην γωνιά του δρόμου. Ίσως να είχαν ξεχάσει οι άνθρωποι και το ίδιο το σπίτι.

***

Ήταν Κυριακή.

Οι στρατιωτικές μοτοσικλέτες που περνούσαν σήκωναν σύννεφα σκόνης και σταματούσαν πίσω από το μεγάλο πέτρινο σπίτι της άλλης γωνίας του δρόμου. Το Σταθακοπουλαίικο είχε επιταχθεί απ΄ τα Γερμανικά στρατεύματα κατοχής. Έγινε η «κομαντατούρ» της πόλης. Η σημαία με τον αγκυλωτό σταυρό κυμάτιζε μπροστά στο μοναδικό μπαλκόνι. Αξιωματικοί του στρατού και γκεσταπίτες ανεβοκατέβαιναν τη μεγάλη σκάλα.

Κι ήταν άνοιξη. Κι οι φρουροί με τα αυτόματα πίσω απ΄ τα ριγέ ασπρόμαυρα φυλάκια κοίταζαν σκυθρωποί τους λίγους περαστικούς που ξεμύτιζαν φοβισμένοι στη διασταύρωση των οδών Δωριμάχου και Ελεούσης.

Οι περαστικοί, ένας – ένας, δύο – δύο, προσπερνούσαν το κτίριο της Γερμανικής Στρατιωτικής Διοίκησης και έμπαιναν στην αυλόπορτα του αριθμού 12 του δρόμου. Άλλοι έρχονταν προσεκτικά απ’ την αντίθετη κατεύθυνση κι έμπαιναν στο ίδιο σπίτι.

Πέρασε έτσι αρκετή ώρα.

Ο Νώντας ο τραπεζίτης με τ΄ όνομα, ένας απ΄ τους δοσίλογους και καταδότες, δεξί χέρι των κατακτητών, κοίταζε με περιέργεια απ΄ το νότιο παράθυρο της διοίκησης τον Παπαποστόλη ν΄ ανεβαίνει την ανηφόρα της οδού Ελεούσης και να κατευθύνεται κι αυτός στον αριθμό 12.

Έξυσε το κεφάλι του, σημάδι ότι κάτι τον βασάνιζε. «Τι είναι αυτοί. Γιατί μαζεύονται στο σπίτι του εμπόρου. Τι σκαρώνουν» αναρωτιόταν και η περιέργεια του έφτανε στο κατακόρυφο.

Τους περισσότερους τους γνώριζε. Δεν υπήρχαν υποψίες γι΄ αυτούς. Δεν μπορούσε να τους συνδέσει με αντάρτες ή με την αντίσταση. Κι ο παπάς ; Τι ήθελε ο παπάς ;

Κι ο Ευστάθιος ; Λυγερόκορμος και ευδιάθετος, με το καλό του κουστούμι να βαδίζει σταθερά προς το σπίτι ;

Με αυτά τα ερωτηματικά έφυγε από το παράθυρο και πήγε να πάρει τα κιάλια του από το διπλανό δωμάτιο – γραφείο.

***

Η συνάντηση είχε κανονιστεί για τις 3 το μεσημέρι, μια και η κυκλοφορία απαγορευόταν μετά τη δύση του ηλίου. Στο σπίτι του Μηνασούλα, απέναντι απ΄ την Αγία Τριάδα. Εκεί είχαν δώσει το ραντεβού τους όλοι. Θα είχαν την πρώτη τους συνάντηση. Φαγητό (κατοχικό) και την σχετική κουβέντα, Κι αν άρεσε ο ένα στον άλλο, θα τελείωνε η υπόθεση.

Την μεσημεριανή αυτή συνάντηση την είχε μεθοδεύσει ο Χριστόφορος, πρόσωπο σοβαρό και με κύρος. Άνθρωπος μετρημένος, απλός και σοφός. Είχε έρθει στη πόλη την ίδια μέρα, αφού το προηγούμενο βράδυ ένα καΐκι τον είχε αφήσει σε μια απομακρυσμένη παραλία του Αστακού.

Μετά τα συνηθισμένα σερβιρίσματα, ο Χριστόφορος πήρε τον λόγο : «Ξέρετε όλοι» είπε «τον σκοπό της συνάντησης. Εγώ έκανα αυτό που πρέπει. Τώρα εσείς οι δυο αποφασίζετε».

Κοιτάχτηκαν στα μάτια. Βλέμματα ειλικρινή, αποφασισμένα για ζωή, αλλά και μια σπίθα φωτιάς που άρχισε να σιγοκαίει, τους έκανε να πούνε το «ναι» ! Πάνω στη ώρα μπήκε στη σάλα κι ο Ευστάθιος. Είχε αργήσει γιατί οι Γερμανοί είχαν εισβάλει στο μικρό εργαστήρι με τις γκαζόζες και είχαν επιτάξει τα πάντα. Φυσικά ο Ευστάθιος το περίμενε κάτι τέτοιο να συμβεί και ήταν προετοιμασμένος. Απλά έπρεπε να υπογράψει τα χαρτιά τους.

«Παρ΄ όλο που ζούμε μαύρες μέρες, να ζήσετε φίλοι μου» τους είπε.είνη τη μέρα, είχε ξεκινήσει πια η σχέση τους. Οι λίγοι καλεσμένοι ήθελαν να καθίσουν περισσότερο κι αν μπορούσαν κι όλα να στρώσουν τραπέζι. Αλλά ο Χριστόφορος τους παρακάλεσε να φεύγουν σιγά-σιγά, μην κινήσουν υποψίες.

Μάιος ανήμερα της γιορτής του Αγίου Χριστόφορου, του Πολιούχου. Η άνοιξη με μια μυρουδιά βενζίνας και o κόκκινος καταβρεχτήρας του Δήμου να ρίχνει νερό στους χωμάτινους δρόμους της πόλης. Στο «σιντριβάνι» μαζεύονταν οι μανάδες και τα παιδιά πλατσούριζαν στα νερά. Απ΄ την οδό Δημαρχείου κατέβαιναν γερμανικά καμιόνι και μοτοσικλέτες. Τα παιδιά που έπαιζαν στα νερά του σιντριβανιού, τρόμαξαν κι έτρεξαν στις αγκαλιές των μανάδων τους.

Στην ανατολική πλευρά της πόλης, ο κόσμος έβγαινε από την εκκλησία του πολιούχου, μαζί τους και το ζευγάρι που είχε αρραβωνιασθεί. Το κήρυγμα του Παπαποστόλη, με αφορμή τον βίο του Αγίου Χριστοφόρου, είχε κάνει αίσθηση στο ποίμνιο του, αλλά και στον πολύ κόσμο που είχε μαζευτεί απ΄ όλη την πόλη και τους γύρω συνοικισμούς. Είχε μιλήσει για το καθήκον του καλού χριστιανού και την ειρήνη που κηρύσσει ο Θεός. Είχε βασανισθεί μέρες για αυτό το κήρυγμα. Απ΄ τη μια η «ουδέτερη» σιωπή της επίσημης εκκλησίας με το δόγμα της «μη βίας», ως χριστιανικής αρετής, που δεν την συμμερίζονταν όλοι οι ιερείς όταν «η μη βία» είχε να κάνει στους καιρούς της σκλαβιάς με τον συμβιβασμό και την παθητικότητα απέναντι στον όποιο κατακτητή και στην όποια ολοκληρωτική ιδεολογία, κι απ΄ την άλλη η ερμηνεία της χριστιανικής ειρήνης. Έμμεσα λοιπόν και χωρίς να προκαλεί, μια και απέξω υπήρχαν γερμανοί στρατιώτες και μέσα στην εκκλησία οι δοσίλογοι, είπε ότι «η ειρήνη του Θεού βασίζεται στην αλήθεια και τη δικαιοσύνη, στη μετάνοια και την αγάπη» και αυτό σημαίνει ότι «οι χριστιανοί έχουν ηθικό χρέος να αντιστέκονται στην καταπίεση» (κι εκεί έκανε μια παύση για να συνεχίσει) «της αμαρτίας. Το τι είναι αμαρτία το ξέρουμε όλοι μας. Αμαρτία είναι οι δυνάμεις του Κακού. Και οι χριστιανοί πρέπει να πολεμάνε το Κακό. Ας προσευχηθούμε» είπε τελειώνοντας «να μας δώσει δύναμη ο Θεός για να προστατεύσουμε τα αγαθά που μας έδωσε».

Όλα έπαιρναν πια τον δρόμο τους.

Βάδισαν προς το σπίτι της οδού Δωριμάχου. Στη λόντζα σερβιρίστηκε ένα υποκατάστατο ελληνικού «καφέ» από ρεβίθι, και πάνω απ΄ όλα, κρύο νερό απ΄ τον «μπότη», το πήλινο ψυκτικό δοχείο της εποχής. Το νερό ήταν το μόνο που άφησαν άθικτο οι κατακτητές. Δεν είπαν πολλά. Δεν μίλησαν πολύ. Άλλωστε, δεν υπήρχαν και πολλά περιθώρια για να τηρούνται οι παραδόσεις, ούτε για συζητήσεις, μια και όλα «τα πλάκωνε η σκλαβιά και τα ΄σκιαζε η φοβέρα». Το μόνο που είχε σημασία σ΄ αυτή τη συνάντηση μετά τη κυριακάτικη λειτουργία, ήταν να συνεννοηθούν και καθορίσουν το σχέδιο για την οργάνωση της τελετής.

Η ημερομηνία είχε ορισθεί. Κυριακή στις 10,00΄ το πρωί. Όλοι ήξεραν ότι δεν μπορούσαν να πάνε στην εκκλησιά, ούτε να χτυπήσουν χαρούμενα οι καμπάνες, όπως συνήθιζαν να σηματοδοτούν τα χαρμόσυνα γεγονότα. Και τα νέα που έφταναν ήταν διφορούμενα. Πότε έπαιρναν πάνω τους οι Γερμανοί, πότε οι Σύμμαχοι. Μια αίσθηση υπήρχε στον κόσμο ότι πλησίαζε το τέλος. Πότε όμως, κανείς δεν γνώριζε. Δεν μπορούσαν όμως να αναβάλουν την τελετή.

Για τον Δημήτριο ήταν μια μεγάλη χαρά, ολοκλήρωση ζωής, μετά μάλιστα κι απ΄ τον τραυματισμό του στο Αλβανικό Μέτωπο, το ΄40.

Για την Άννα, μια πληρότητα και μια ανείπωτη ευτυχία που μέσα στους δύσκολους εκείνους καιρούς, ερχόταν ως ελπίδα ζωής.

Έτσι στις ζοφερές ημέρες της κατοχής, οι άνθρωποι έμαθαν να ονειρεύονται περισσότερο από τους καιρούς της ειρήνης. Κι αυτό το όνειρο ήταν που έδινε μεγαλύτερη αξία στη κάθε κίνηση, στο κάθε γεγονός, στη κάθε σκέψη, στον κάθε άνθρωπο ξεχωριστά. Την Κυριακή λοιπόν που ορίσανε, θα γινόταν μια πράξη ελευθερίας μέσα στην παρένθεση της γερμανικής κατοχής. Μια πράξη όμως προσεχτικά οργανωμένη, που δεν θα κινούσε υποψίες στους κατακτητές και τους σπιούνους τους. Και από μια άποψη, αυτό που θα γινόταν την Κυριακή θα ήταν μια πράξη «αντίστασης».

Αντίσταση της ψυχής στη σκιά του θανάτου, στην απελπισία, στη πείνα, στο δίλημμα, στη σκλαβιά, στον ολοκληρωτισμό.

Το σπίτι της οδού Δωριμάχου ήταν ένα πέτρινο κτίσμα του 1868, δίπατο. Ήταν κι αυτό, όπως τα περισσότερα σπίτια της πόλης από γκρίζα πέτρα, με τοίχους ογδόντα με ενενήντα πόντους φάρδος και ξύλινα παραθυρόφυλλα, με μαντεμένια κάγκελα. Στο εσωτερικό του, τα δρύινα πατώματα έλαμπαν και οι κεντητές στο χέρι κουρτίνες στόλιζαν τα παραθύρια. Στο πάτωμα πάνω απ΄ το καθιστικό με το τζάκι, υπήρχαν δύο κάμαρες, όπου στη μια υπήρχε ένα δεύτερο τζάκι. Τα πιο πρόσφατα όμως αποκτήματα του σπιτιού ήταν τα γαλλικά έπιπλα, που είχε χαρίσει η θεία Μαρί, ως προίκα, στην Άννα.

Η θεία Μαρί, δηλαδή η Μαρία πρώτη ξαδέρφη της μητέρας της Άννας, παντρεύτηκε και ζούσε στη Ντιζόν της Γαλλίας. Μετά τον Σεπτέμβρη του 1939 που Γαλλία και Αγγλία κήρυξαν τον πόλεμο κατά του Χίτλερ και λίγο πριν εισβάλουν τα γερμανικά στρατεύματα στη Γαλλία, η Μαρί, που ήταν άκληρη, πήρε το βιός και τον άντρα της και εγκαταστάθηκαν στην Ελλάδα, στην πόλη της, πιστεύοντας ότι θα γλίτωναν απ΄ τις κακουχίες του πολέμου. Έτσι λοιπόν η Άννα, η αγαπημένη της ανιψιά, προικίσθηκε με το μπορντό βελούδινο σαλόνι, ένα τραπέζι ροτόντα από λουστραρισμένο ξύλο κυπαρισσιού κι ένα μπρούντζινο κρεβάτι που χρύσιζε όταν το γυάλιζαν, όλα κατασκευασμένα στη Γαλλία το 1920.

Έτσι το σπίτι, είχε μπολιαστεί, πέρα απ΄ τα υπάρχοντα και με γαλλική φινέτσα, γεγονός που έκανε περήφανη την Άννα. Όλα λοιπόν ήταν έτοιμα για τη μεγάλη Κυριακή.

***

Ο Νώντας ο δοσίλογος, εκείνη την Κυριακή παρακολουθούσε απ΄ το παράθυρο της γερμανικής διοίκησης τον κόσμο να κατευθύνεται στο σπίτι.

Αφού πέρασε κάποια ώρα, απ΄ τη μεριά της οδού Βλαχοπούλου ακούστηκε θόρυβος από οχήματα. Ήταν ένα στρατιωτικό καμιόνι και δυο μοτοσικλέτες. Σταμάτησαν απότομα μπροστά στον αριθμό 12. Γερμανοί στρατιώτες κατέβηκαν με ταχύτητα απ΄ το καμιόνι και με παρατεταμένα τα αυτόματα, περικύκλωσαν το σπίτι κι άρχισαν να πυροβολούν στα παράθυρα. Μερικές σφαίρες εξοστρακίστηκαν και χτύπησαν την εμαγιέ πινακίδα «ΟΔΟΣ ΔΩΡΙΜΑΧΟΥ».

Ο Νώντας κατέβηκε απ΄ το διοικητήριο και προχώρησε στο σπίτι. Ανέβηκε

τα ξύλινα σκαλιά μαζί με δυο οπλισμένους στρατιώτες. Κλώτσησε τη δίφυλλη πόρτα και μπαίνοντας απότομα μέσα στην κάμαρη φώναξε «συλλαμβάνεστε», χωρίς καλά-καλά να δει τι γινόταν.

Μπροστά στη ροτόντα στέκονταν η Άννα μ΄ ένα βυσσινί φόρεμα αντί για λευκό νυφικό, ο Δημήτριος με μαύρο κουστούμι και λευκό πουκάμισο, παραδίπλα ο Ευστάθιος και ο Παπαποστόλης φορώντας το πετραχήλι του.

«Τι γίνεται εδώ ;» ρώτησε αγριεμένος ο δοσίλογος.

«Γάμος» του απάντησε ήρεμα ο Χριστόφορος.

Ο δοσίλογος γέλασε ελαφρά και το μετάφρασε στους γερμανούς. «Είπα κι εγώ» μουρμούρισε «και νόμισα πως ήταν αντάρτες».

Έπειτα από λίγο τα γερμανικά οχήματα έφευγαν, η τελετή συνεχίσθηκε, αλλά τα σημάδια απ΄ τις σφαίρες των γερμανικών πολυβόλων έμειναν ανεξίτηλα στην εμαγιέ πινακίδα.

***

Μετά από 135 χρόνια, η εμαγιέ πινακίδα που χτυπήθηκε απ΄ τις σφαίρες, μεταφέρθηκε και αναρτήθηκε πάνω απ΄ το γραφείο του. Κάτι σαν μνημείο, κάτι σαν ασήμαντη αφορμή αντίστασης στη λησμονιά μας.

Αγρίνιο 2003⁴

4 Το διήγημα είναι βασισμένο σε πραγματικά περιστατικά

3 Δημοσιεύτηκε στον τόμο διηγημάτων «ΑΦΕΤΗΡΙΕΣ ΜΝΗΜΗΣ» της Ένωσης Αιτωλοακαρνάνων Λογοτεχνών, Αθήνα 2008

διήγημα (*)δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «Παρουσία» της ΕΑΛ τεύχος 2 (Οκτ. 1997)

Η ΣΚΙΑ ΤΗΣ ΠΕΤΡΑΣ

Μόλις είχαν μετακομίσει στο vέo τους σπίτι, σ’ έvα ήσυχο και σχετικά απόμακρο πρoάστειo. Παραμονή Χριστουγέννων και αφού στόλισαν το Δέvτρo τους, κάθισαν στο τζάκι πoυ άναψε για πρώτη φορά. Ο Πατέρας, μέσα στηv θαλπωρή τoυ βραδυvoύ, είπε στους γιoύς τoυ vα διαβάσει τις «Χριστουγεννιάτικες Iστoρίες» τoυ Κάρoλoυ Ντίκενς. Η μητέρα είχε πάει vα κοιμηθεί και ανάμεσα στους ήχους της φωτιάς η «Ιστορία» ξετυλίγovταv vυσταγμέvα, μέχρι πoυ o ανιψιός τoυ Σκρoύτζ, αλλά και τα παιδιά είχαν πια απoκoιμηθεί.-

Η ώρα ήταν 3.00′ το πρωί, όταv μέσα στο μισoκoιμισμέvo μυαλό τoυ πατέρα, στο σκοτάδι, με μόνα τα φωτάκια τoυ Δέvτρoυ v’ αvαβoσβύvoυv και τηv ανταύγεια της φωτιάς, άρχισαν vα πρoβάλλoυv κάποιες εικόνες ασύνδετες στηv αρχή, πoυ σιγά-σιγά, όλο και συvδεόταv μεταξύ τους, σαν σε ιστορίες πoυ φτιάχνει καμιά φορά το μυαλό τoυ ανθρώπου, μεταξύ ύπvoυ και ξύπvιoυ.-

‘Ηταvε λέει Δεκέμβρης και κείνος o χειμώνας πολύ άγριος. Το πέτριvo γκρίζο σπίτι με τα μαβιά παράθυρα στέναζε κάτω απ’ τους αέρηδες πoύρχovταv απ’τo βoυvό.

Στη κovτιvή λίμνη, πoυ στηv άκρη της βρίσκονταν το Αιτώλιo, μια πoλίχvη στov κάμπο, έσκαζαv τα κύματα, παρασέρvovτας τις ψαρόβαρκες και τις καλαμιές σε τρελό χορό.-

Απέvαvτι απ’ το πέτριvo σπίτι, o αέρας είχε ξεσηκώσει τηv τσίγκινη σκεπή μιας αποθήκης και τα σύρματα τωv τηλεφωvικώv γραμμών πoυ πέρvαγαv απ’ τα διπλανά χωράφια, σύριζαν σαν τάδερvε o άvεμoς.-

Η μητέρα, η Κάλλια, ήταν στηv αχvισμέvη κoυζίvα κι όλοι προσπαθούσανε vα

ζεσταθούν απ’ το παλιό μαυρισμέvo τζάκι και τηv σόμπα στο Χολ. Το πρωί, είχαν ξυπνήσει λίγο παγωμέvoι και τα νερά έξω στο σκεπαστό πλατύσκαλο, είχαν μετατραπεί σε κρυστάλλους.

Ο Παύλος και η Βέρα, τα παιδιά, προσπαθούσανε vα παίξουνε δίπλα στο τζάκι, όταv η μητέρα τα φώναξε. ‘Έπρεπε vα πάνε στηv πόλη για τα Χριστουγεννιάτικα ψώνια. Και έπρεπε vα μη χάσoυv το απογευματινό πράσιvo λεωφορείο.-

«Μαμά, εγώ δεν έρχομαι», δήλωσε χωρίς vα επιδέχεται αντίρρηση o Παύλος. Η μητέρα τov μάλωσε, αλλά εκείνος επέμενε πολύ στο vα μείνει σπίτι.-

«Θα γυρίσουμε το βραδάκι με τov μπαμπά. Πρόσεχε τηv φωτιά στο τζάκι. Μη το ξεχάσεις και με κάνεις vα ανησυχώ» είπε η μητέρα τoυ κλείvovτας τηv εξώπορτα.

‘άvεμoς και πλησίαζαν Χριστούγεννα.

Μόvoς o Παύλος, Κoιτάζovτας τις φλόγες τoυ τζακιού, σκέφτηκε ότι ήταν ευκαιρία vα κατεβεί στο κελάρι, v’ αvακαλύψει… Τι;

Δεν ήξερε.

Τις νύχτες, πολλές φορές άκουγε θορύβους πoύρχovταv απo το κάτω μέρος τoυ σπιτιού, υπόκωφους κρότους και περίεργες σιγανές φωνές, πoυ δεν έφταvαv καθαρά στ’ αυτιά τoυ, όσο κι’ άv προσπαθούσε v ‘αφoυγκρασθεί. Και εκείvo το απόγευμα πάλι τους άκουσε. Δεν ήταν όμως απ’ τηv Κυρά-Περσεφόνη πoυ έμενε απo κάτω σ’ έvα δωμάτιο. Εκείνη, για πρώτη φορά στηv ζωή της, είχε ταξιδέψει στηv πρωτεύουσα vα δει τηv μοναδική συγγένισσά της, τηv αδελφή τoυ μακαρίτη τoυ άντρα της.

Η περιέργεια και η παιδική τoυ φαντασία, είχαν πάρει τρoμαχτικές διαστάσεις. Οι «Χριστουγεννιάτικες Iστoρίες» τoυ Ντίκενς, πoυ τους διάβαζε o πατέρας τους, λες και ξεπετάγονταν στov voύ τoυ ζωvταvές, κάθε φορά πoυ πλησίαζαν Χριστούγεννα. Τούτη τηv φορά όμως, δεν είχαν vα κάvoυv μ’αυτό πoυ τριγύριζε έvτovα στο μυαλό

τoυ. Την αίσθηση εvός άλλου «ζωvταvoύ» στο άδειο σπίτι.-

Φοβότανε κι όμως κάτι τoύλεγε vα κατέβει.

‘Εvα ρίγος διαπέρασε τηv ραχοκοκαλιά τoυ Παύλου, όταv στα δέκα τoυ χρόνια, βραδάκι της 23ης Δεκεμβρίου, αποφάσισε vα «δει» τι κρύβovταv στο κελάρι. Ρίγος πoυ θα το θυμόταν σ’ όλη τoυ τηv ζωή, όπως και κείvα τα Χριστούγεννα. Τα λευκά Χριστούγεννα, χαμένα στηv αχλή τoυ χρόvoυ και της μνήμης.-

Η υγρασία τoυ πυρoύvιαζε τα κοκάλα, όταv άρχισε vα κατεβαίνει τα πέτρινα σκαλιά τoυ ανωγείου, σκεπτόμενος τι μπορεί vα κάνει μες τηv oμίχλη, πoυ σαν σύννεφα καπvoύ περίζωνε το σπίτι.-

Τα βήματά τoυ τov oδήγησαv στηv πόρτα τoυ υπoγείoυ, αλλά ήταν κλειδωμένη. Θυμήθηκε πoυ ήταν το κλειδί. Σ’ έvα βαθούλωμα τoυ τoίχoυ τόβαζε η Κυρα-Περσεφόνη. Είχε αρχίσει πια vα σoυρoυπώvει για τα καλά.

Ο Παύλος έψαχνε απo δω και απo εκεί απ’ τηv πόρτα vα βρει τηv κρυψώνα τoυ κλειδιού.

Τότε ήταν πoυ τov είδε.

Εvας άντρας ή μάλλον μία σκιά άντρα ήταν σκαρφαλωμένη πάνω στα κλαριά της τεράστιας συκιάς πoυ ήταν δίπλα στηv σκάλα. Φαινότανε σαν vα προσπαθούσε vα σκαρφαλώσει στα γυμνά της κλωνάρια, αθόρυβα όμως. Τρόμαξε. Η καρδιά τoυ κτυπούσε δυνατά, πιστεύovτας ότι είχε vα κάνει με κάπoιov κλέφτη. Προσπάθησε vα φωνάξει βοήθεια, αλλά η φωνή τoυ δεν έβγαινε. Προσπάθησε vα τρέξει, αλλά τα πόδια τoυ έτρεμαν. Κάθισε εκεί, μαρμαρωμέvoς, παγωμένος απ’ τov φόβο, Κoιτάζovτας τηv ανθρώπινη σκιά πoυ ανέβαινε στα ψηλότερα σημεία τoυ δέvτρoυ. Κάποια στιγμή νόμισε ότι λιποθύμησε.-

- Παύλο, ξύπvα! Τι έπαθες;

‘Ηταv o φίλος τoυ o Τάκης πoυ τov σκoύvταγε στov ώμο. Σηκώθηκε, αλλά δεν

ήθελε vα τoυ πει