Ήδη από 16 Οκτωβρίου 2010 κυκλοφορεί το νέο τεύχος #23, [Φθινόπωρο 2010] του γνωστού περιοδικού (δε)κατα στο τετράγωνο σχήμα του. Το τεύχος αναφέρεται σε κείμενα δυσανασχέτησης (OOF),  με άρθρα και διηγήματα – ΜΕΤΑΞΎ άλλων – των : Roger Cohen, Peter Constantine, Caleb Crain, Ρήγα Καππάτου, Ντίνου Σιώτη, Γιώργου Σκαμπαρδώνη, Γιώργου Μπλάνα, Έλσας Κορνέτη, Κωστή Τριανταφύλλου κ.α. Ακόμα ένα κεντρικό κείμενο για το 1ο Διεθνές Φεστιβάλ Τήνου με τίτλο «Περί Τήνος πρόκειται ; Το τεύχος είναι αφιερωμένο στην λογοτεχνία της Δανίας, με την επιμέλεια της Χρύσας Σπυροπούλου, που εκτός από αυτή, γράφουν και οι : Γιενς Κρίστιαν Γκρένταλ, Ursula Andkjaer Olsen, Jan Sonnergaard, Naja Marie Aidt, Henrik Norbrandt, Σωτήρης Σουλιώτης κ.α.

Στις βιβλιοκριτικές : Ο Πάνος Καπώνης για τo νέο ποιητικό βιβλίο : Γιώργου Μαρκόπουλου «Κρυφός Κυνηγός», με τίτλο Το φεγγάρι και το αεροπλάνο κ.α. Κυκλοφορεί !

23-09-2010 : Σημειώσεις ενός διευθυντή λογοτεχνικού φεστιβάλ :

O Ντίνος Σιώτης, ο δραστήριος εκδότης του περιοδικού (δε)κατα που διοργάνωσε το 1ο Διεθνές Λογοτεχνικό Φεστιβάλ Τήνου– η Athens Voice ήταν χορηγός επικοινωνίας- μας έδωσε τις σημειώσεις του… Πρόκειται για το 1ο Διεθνές Λογοτεχνικό Φεστιβάλ Τήνου, το ιστορικό του, την διοργάνωσή του, την πορεία εξέλιξής του, τις προοπτικές που ανοίγονται για τη χώρα μας στη διεθνή λογοτεχνική σκακιέρα, καθώς και για οδηγίες προς ναυτιλομένους υποψήφιους διευθυντές ανάλογων λογοτεχνικών φεστιβάλ. Κατ΄αρχήν, όλα ξεκίνησαν με ένα δημοσίευμα στους Financial

Times κάποιο Σαββατοκύριακο την άνοιξη του 2004 στη Βοστόνη. Έλεγε το δημοσίευμα ότι σ’ ένα ψαροχώρι της Βραζιλίας, το Πάρατσι, η Αγγλίδα ατζέντισα λογοτεχνίας Λιζ Κάλντερ, είχε οργανώσει εκεί το 2003 ένα διεθνές λογοτεχνικό φεστιβάλ το οποίο είχε πάει πολύ καλά. Ήταν επόμενο να πήγαινε καλά, γιατί η ίδια εργαζόταν στον εκδοτικό οίκο Μπλούμπσμπερι, ήξερε το δήμαρχο της πόλης του Πάρατσι και γνώριζε προσωπικά πολλούς σπουδαίους συγγραφείς από όλο τον κόσμο, μιας και αυτή ήταν η δουλειά της. Και λέω στον εαυτό μου: «Για στάσου. Κι εγώ ξέρω το δήμαρχο της Τήνου και γνωρίζω προσωπικά πολλούς συγγραφείς, Έλληνες και ξένους. Γιατί να μην το δοκιμάσω κι εγώ κάποια στιγμή;» Τα επόμενα πέντε χρόνια η ιδέα στριφογύριζε στο μυαλό μου. Όχι κάθε μέρα, φυσικά. Επαναπατρίστηκα από την Βοστόνη τον Οκτώβριο του2004. Τον Απρίλιο του 2005 βάλαμε μπρος με τον Γιώργο-Ίκαρο Μπαμπασάκη το περιοδικό (δε)κατα(που το σχεδιάζαμε επί δύο χρόνια) και δυο χρόνια αργότερα ξεκινήσαμε με τον Πάνο Καπώνη, τον Μανώλη Ρουσάκη και είκοσι συγγραφείς και ποιητές το μη κεδροσκοπικό σωματείο Κοινωνία των (δε)κάτων. Ο λόγος που δημιουργήσαμε αυτό το μη κερδοσκοπικό σωματείο ήταν να έχουμε μια νομική και οργανωτική κάλυψη και υπόσταση για την διοργάνωση εκδηλώσεων για το βιβλίο, την λογοτεχνία και την ποίηση, να κάνουμε ποιητικές και λογοτεχνικές εκδόσεις, βραδιές και συναντήσεις, να θεσπίσουμε το The Athens Prize for Literature και για να μπορούμε να παίρνουμε επιχορηγήσεις από την ΕΕ και από ιδιώτες. Έκτοτε ψαχνόμασταν πότε με τον ένα πότε με τον άλλο τρόπο. Τον Οκτώβριο του 2009, αφού πια η ιδέα ενός διεθνούς λογοτεχνικού φεστιβάλ στην Τήνο είχε κάπως ωριμάσει, ένα μεσημέρι, τυχαία, γωνία Ιπποκράτους και Σόλωνος, πέφτω πάνω στον Κύπριο ποιητή και φίλο Λεύκιο Ζαφειρίου. Από τις επαφές που ως τότε είχα με την ομολογουμένως διόλου δύσκαμπτη γραειοκρατία της ΕΕ, ήξερα ότι έπρεπε να αναμιχθούν φορείς από τουλάχιστον τρεις χώρες της ΕΕ. Ρωτάω, λοιπόν, τον Λεύκιο Ζαφειρίου αν ήξερε έναν φορέα στηνΚύπρο που θα ήταν πρόθυμος να μπει στο παιχνίδι διοργάνωσης λογοτεχνικών εκδηλώσεων και φεστιβάλ με διεθνή απήχηση. Μου ανέφερε το όνομα της ποιήτριας Λίλης Μιχαηλίδη που ανακατευόταν με σχετικές βραδιές. Ηξερα ελαφρώς την Λίλη Μιχαηλίδη από ένα ποιητικό της βιβλίο και την είχα γνωρίσει λίγους μήνες πριν στο Φίλιον χάρη στην κοινή μας φίλη Χρύσα Σπυροπούλου. Την άλλη μέρα νωρίς το πρωί με καλεί στο τηλέφωνο στο σπίτι η Λίλη Μιχαληλίδη. Λέω μέσα μου: «Πότε πρόλαβε ο Λεύκιος και της το είπε;» Με ρωτά αν είμαι πρόθυμος να συνεργαστούμε για μία διεθνή ποιητική βραδιά στην Αθήνα. Όμως δεν της είχε τηλεφωνήσει ο Λεύκιος Ζαφειρίου. Εντελώς τυχαία και συμπτωματικά με είχε πάρει, διότι κάπου είχε διαβάσει ότι κι εμείς, στα (δε)κατα, κάναμε παράλληλες εκδηλώσεις. Της είπα ότι θα με ενδιέφερε η Τήνος και όχι η Αθήνα και ότι θα προτιμούσα να είναι λογοτεχνική και όχι ποιητική βραδιά. ΕΠΕΞΗΓΗΣΗ Βρήκαμε τα βασικά απ’ το τηλέφωνο και τέλη Οκτωβρίου έρχεται στην Αθήνα με την Νόρα Χατζησωτηρίου για να δούμε πόσο ρεαλιστικά ήταν όλα όσα είχαμε συζητήσει. Τα βάλαμε κάτω και αρχίσαμε τις ασκήσεις επί χάρτου.

Τέλη Ιανουαρίου 2010 έρχονται ξανά στην Αθήνα οι δύο Κύπριες, φίλες πια, που αντιπροσώπευαν δύο πολιτιστικούς φορείς της Κύπρου. Με τον Πάνο Καπώνη, κάναμε οι τέσσερις ένα ταξίδι στηνΤήνο όπου συναντήσαμε τις τοπικές αρχές και παράγοντες της επιχειρηματικής κοινότητας του νησιού, επισκεφθήκαμε τους χώρους όπου θα διεξαγόταν οι τρεις βραδιές του Φεστιβάλ, είδαμε ξενοδοχεία, εστιατόρια, και είχαμε  επαφές με ανθρώπους του Πανελληνίου Ιδρύματος Ευαγγελιστρίας Τήνου καθώς και με τον Μάρκο Βιδάλη, διευθυντή του Ιδρύματος Τηνιακού Πολιτισμού. Όλα τα προκαταρκτικά είχαν πάει πολύ καλά, σαν ένα καλοκουρδισμένο ρολόι.

Πρέπει να πω εξ αρχής ότι όλα όσα ακολούθησαν και όπως ακολουθησαν δεν θα είχαν πάρει την τροπή που πήραν ούτε το φεστιβάλ στην Τήνο θα είχε πραγματοποιηθεί σε τόσο σύντομο χρονικό διάστημα χωρίς το διαδίκτυο και την επικοινωνία μέσω ηελτυκρονιού ταχυδρομείου. Επίσης πρέπει να τονίσω ότι από όσους ξένους συγγραφείς γνωρίζω και προσκάλεσα μόνο δύο δέχθηκαν και ήρθαν. Οι υπόλοιποι, όσοι δεν ήρθαν, είχαν σοβαρούς λόγους:

» Ο Ντον ντε Λίλο μου έστειλε μήνυμα μέσω του κοινού μας φίλου Τομ Λεκλαίρ ότι δεν θέλει να έρθει ξανά στην Ελλάδα για να μην «στραπατσάρει» εκείνη την όμορφη εικόνα που διατηρεί από την Αθήνα και από τη τη χώρα μας από την εποχή που έμενε στην Φωκυλίδου, τότε, τη δεκαετία του ’70που έγραψε το μυθιστόρημά του του Ονόματα (Εστία). » Ο Σέιμους Χίνι μου έστειλε γράμμα ότι δεν μπορούσε να έρθει γιατί στις 30 Ιουλίου έπρεπε να είναι σε ένα άλλο φεστιβάλ στο Εδιμβούργο. » Ο Τσαρλς Σίμικ δεν μπορούσε να έρθει γιατί το επίμαχο Σαββατοκύριακο διάβαζε κάπου στη Νέα Αγγλία. » Οι Ρίτσαρντ Φορντ και Τομπάιας Γουλφ είχαν άλλες επαγγελματικές υποχρεώσεις. » Ο Άμος Οζ είχε κι αυτός κάπου να πάει για μια εκδήλωση στο Ισραήλ το τελευταίο σαββατοκύριακο του Ιουλίου. » Ο Πολ Όστερ είχε να τελειώσει ένα βιβλίο που έγραφε. » Η Αρουντάτι Ρόι θα ήταν για δουλειές στην Αμερική. » Ο Μπέρυ Άνσγουορθ είχε υποχρεώσεις στην Ιταλία όπου ζει τα τελευταία δέκα χρόνια. » Ο Ενρίκε Βίλας Μάτας θα ήταν σε πολλές χώρες της Λατινικής Αμερικής σε περιοδία προβολής του τελευταίου του βιβλίου. » Ο Χανς Μάγκνους Έντζερμπέγκερ έπρεπε να τελειώσει κάτι (δεν διευκρίνισε τι ακριβώς) και δεν θα πήγαινε πουθενά όλο το καλοκαίρι. » Η Χέρτα Μίλερ λυπόταν πολύ που δεν θα ερχόταν λόγω άλλων δεσμεύσεων, αλλά, μου είπε, δεν θα ήθελε να χάσει το φεστιβάλ της επόμενης χρονιάς αν της το λέγαμε εγκαίρως. » Ο Ιβάν Κλίμα που τον προσκάλεσα προσωπικά το χειμώνα που ήταν στην Ελλάδα το είχε αφήσει ανοιχτό, όμως τελικά δεν ήθελε να τα ταξιδέψει ξανά στην Ελλάδα σε τόσο σύντομο διάστημα. Ανέφερε και κάτι για την υγεία του. » Ο Νόρμαν Μάνεα που κι αυτόν τον κάλεσα διά ζώσης μου είπε ότι δεν κάνει δυο ταξίδια το χρόνο στην Ευρώπη από την Αμερική. » Τέλος ο Τζορτζ Πελεκάνος επ’ ουδενί δεν θα το κουνούσε από το σπίτι του, αφού, μου είπε στο τηλέφωνο, τέλη Οκτωβρίου έπρεπε να παραδώσει στον εκδότη του το καινούργιο του βιβλίο. Αυτοί ήταν οι, κατά κάποιο τρόπο γνωστοί μου συγγραφείς που κατά καιρούς είχα συναντήσει σε διάφορες αμερικανικές πόλεις. Να σημειώσω ότι στο στάδιο των επαφών, τρεις συγγραφείς απαξίωσαν να απαντήσουν στα ιμέιλ μου. Τους αναφέρω όχι για να τους εκθέσω αλλά για να καταδέιξω ότι ίσως έχουν μεγάλη ιδέα για τον εαυτό τους, όσο καλοί κι αν είναι, και δεν καταδέχονται να απαντούν σε προσκλήσεις αγνώστων για εμφάνισή τους σε άγνωστα ελληνικά νησιά: ο Ορχάν Παμούκ, ο Ισμαήλ Κανταρέ και η Ζέιντι Σμιθ. Υπάρχει η μικρή πιθανότητα να μην έλαβαν τα ιμέλ μου—αν και αμφιβάλω…

Το Φεστιβάλ Τήνου εντάχθηκε στο Ευρωπαϊκό Πρόγραμμα Πολιτσμού 2007- 2013, με την φροντίδα και την ευθύνη της Νόρας Χατζησωτηρίου και της Λίλης Μιχαηλίδη, οι οποίες μέσω των οργανισμών Atlantis Productions και Ιδεόγραμμα, είχαν ήδη οργανώσει, με μεγάλη επιτυχία, παράλληλες λογοτεχνικές εκδηλώσεις και φεστιβάλ στην Κύπρο, τη Σουηδία και τη Γαλλία. Όσων συγγραφέων την ηλεκτρονική διεύθυνση δεν είχαμε, την βρηκαμε από το διαδίκτυο, από τον εκδότη τους, από τον ατζέντη τους, ή από το πανεπιστήμιο όπου διδάσκουν. Η μόνη επαφή που δεν έγινε με ηλεκτρονικό ταχυδρομείο ήταν με τρεις από τους πέντε έλληνες συγγραφείς. Τις επαφές με τον Λέντο Ίβο, που απεδείχθη το αστέρι της πρώτης βραδιάς του Φεστιβάλ, τις έκανε ο Γιώργος Ρούβαλης με την γραμματέα του ποιητή και ακαδημαϊκού και τις επαφές με τον Φερνάντο Αραμπάλ της έκανε στα γαλλικά η Τιτίκα Δημητρούλια με την γραμματέα του. Μερικών συγγραφέων χρέη γραμματέως τελούσε η σύζυγος, όλοι ήταν προσιτοί και συνεργάσιμοι, ενώ αξίζει να σημειωθεί ότι ένας έλληνας συγγραφέας ήθελε ντε και καλά να ξέρει ποιοι άλλοι Έλληνες ήταν προσκεκλημένοι! Έλεος, του είχα πει … Να τονίσω ακόμη την άμεση επικοινωνιακη υποστήριξη που εξ αρχής είχε το Φεστιβάλ από (αλφαβητικά) το Αθηναϊκό Πρακτορείο Ειδήσεων και προσωπικά τους Ανδρέα Χριστοδουλίδη καιΝικόλα Βουλέλη, τον Κωνσταντίνο Αλαβάνο από το Κανάλι της Βουλής, τον Φώτη Γεωργελέ και την Αγγελική Μπιρμπίλη από την Athens Voice, τον Αντώνη Δελατόλα και τον Ξενοφώντα Μπρουντζάκη από το Ποντίκι, το Νίκο Καρατζά από τον Ιανό, τον Κώστα Κατσουλάρη από τηνBookPress, τον Θανάση Λάλα από την FAQ, τον Στέφανο Νόλλα από το Κοντέινερ τηςΕλευθεροτυπίας, την Χριστίνα Οικονομίδου και τον Μάκη Τσίτα από το Index, τον Στάθη Τσαγκαρουσιάνο από την Lifo, την Μικέλα Χαρτουλάρη από το Βιβλιοδρόμιο των Νέων, και τονΓιώργο Χρονά από τη Βιβλιοθήκη της Ελευθεροτυπίας. Όλα αυτά τα έντυπα, έχοντας πολύ καλές σχέσεις με τη λογοτεχνία, τους συγγραφείς εν γένει και το βιβλίο, αγκάλιασαν θερμά το Φεστιβάλ και το στήριξαν με καταχωρήσεις, ακόμη και με δημοσιεύματα. Επίσης θα ήταν παράλειψη αν δεν ανέφερα την εταιρεία Up Set του Γιάννη Κακουλίδη που μας έφερε σε επαφή με την Aegean, η οποία μάς στήριξε με πολλούς τρόπους. Την τεχνογνωσία για το μάνατζεμνετ και τα logistics του φεστιβάλ την αποκτούσαμε εν τω γίγνεσθαι. Κάτι ανάλογο και αρκετά μεγάλο, το συμπόσιο The Spirit of Greece Inspires, είχα οργανώσει στη Βοστώνη τον Απρίλιο του 1999 με προσκεκλημένους τους Μπέρι Άνσγουορθ, Κρίστοφερ Χίτσεντς, Έντμουντ Κίλι, Πατρίσια Στόρες, Ντάριο Φο και άλλους συγγραφείς και δημοσιογράφους που έχουν ζήσει κατά καιρούς στην Ελλάδα και είχα αποκτήσει μια σχετική πείρα. Αλλά είχε γίνει στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαντ σε συνεργασία με το Πρόγραμμα Σωκράτης Κόκκαλης της Σχολής Κένεντι και ο ρόλος μου ήταν συμβουλευτικός, ήμουν ο σκιώδης συντονιστής. Τώρα η οργανωτική ευθύνη είχε πέσει στους ώμους δυο τριών ατόμων, μεταξύ των οποίων ο στενός μου συνεργάτης μαθηματικός Φίλιππος Καπώνης του οποίου οι αρετές και οι ικανότητες δεν εξαντλούταν στις γνώσεις του υπολογιστή, στα εξέλ, τα κουάρκ και τα πιντιέφ, αλλά στην άριστη επικοινωνία του σε δύο γλώσσες και στο να «πιάνει πουλιά στον αέρα». Δεν ξέρω αν θα είχε προχωρήσει το φεστιβάλ χωρίς την παρουσία του Φίλιππου, αφού εύρισκε άμεσα λύσεις στα πιο πολύπλοκα προβλήματα που προέκυπταν. Την γραφιστική ευθύνη και τον σχεδιασμό του έντυπου υλικού είχε η Μαρία Ζαχαριουδάκη, ενώ οΜάικλ Μαρτς, διευθυντής του Prague Writers Festival, χάρη στη διαμεσολάβηση του Δημήτρη Νόλλα, μου έδωσε χρήσιμες συμβουλές. Τον προϋπολογισμό του Φεστιβάλ, άλλα (για μένα πολύπλοκα) θέματα οικονομικής και τεχνικής φύσεως καθώς και τις επαφές με την ΕΕ, τις είχαν αναλάβει αποκλειστικά οι Λίλη Μιχαηλίδη και Νόρα Χατζησωτηρίου, των οποίων οι αντίστοιχοι φορείς στην Κύπρο Atlantis Productions και Ιδεόγραμμα και η πείρα τους τις κατέστησαν πολύτιμους συνεργάτες. Το Φεστιβάλ Τήνου εντάχθηκε στο Ευρωπαϊκό Πρόγραμμα Πολιτσμού 2007- 2013, με την ευθύνη των δύο αυτών κυριών, οι οποίες είχαν ήδη οργανώσει, με μεγάλη επιτυχία, παράλληλες λογοτεχνικές εκδηλώσεις και φεστιβάλ στην Κύπρο, τη Σουηδία και την Γαλλία. Το φεστιβάλ το είδε πολύ ζεστά εξ αρχής μια ομάδα νέων επιχειρηματιών της Τήνου. Αναφέρω ενδεικτικά και όχι αξιολογικά μερικά μόνο ονόματα για να καταφανεί ότι η νέα επιχειρηματική αντίληψη των Τηνίων, ορθώς κατά τη γνώμη μου, δεν θέλει να εκπέμπει η Τήνος μόνο τη θρησκευτική της πνευματικότητα αλλά ταυτόχρονα θέλει να δείξει ότι υπάρχει και ένας κόσμος που συνεπικουρεί συμπληρωματικά τη θρησκεσυτική εικόνα της Τήνου με άλλου είδους πνευματικές δραστηριότητες και προσανατολισμούς. Δεν έρχονται οι νέοι επιχειρηματίες να ανταγνωνιστούν το Πανελλήνιο Ιερό Ίδρυμα Ευαγγελιστρίας Τήνου, αλλά επιδιώκουν με παράλληλες δράσεις να αναδείξουν και μια άλλη πλευρά του νησιού. Αυτοί οι δραστήριοι νέοι επιχειρηματίες που δρουν συμπληρωματικά στο να «βγαίνει» προς τα έξω και η άλλη εικόνα της νήσου, είναι οι Μανώλης Παλαμάρης, Μίμης Βιδάλης, Αντώνης Γκιων, Γιώργος Σιταράς, Μανόλης Απέργης, Γιώργος Βιδάλης και πολλοί άλλοι. Αμέριστη ήταν η συμπαράσταη της τοπικής αυτοδιοίκησης: τόσο ο δήμαρχος Τήνου Σίμος Ορφανός όσο και ο δήμαρχος Εξωμβούργου Παναγιώτης Κροντηράς και ο πρόεδρος Κοινότητος Πανόρμου Ηλίας Τζεβελόπουλος από την πρώτη κιόλας μέρα μου είπαν «Ντίνο προχώρα, είμαστε στο πλευρό σου». Αβλέψίες, ατέλειες, παραλείψεις, λάθη, σφάλματα και στραβοτιμονιές υπήρξαν εν αφθονία και δεν φοβάμαι να το ομολογήσω. Όσοι και όσες πρακολούθησαν τις τρεις διαφορετικές εκδηλώσεις στο ΄Ιδρυμα Τηνιακού Πολιτισμού στη Χώρα, στο Βωλάξ και στον Πύργο ξέρουν περί Τήνος (τίνος) πρόκειται. Σημασία έχει ότι, όπως έγραψε και η Μικέλα Χαρτουλάρη στα Νέα, «Ήταν μια επιτυχία και μόνο το γεγονός ότι διοργανώθηκε και μάλιστα σε ένα μικρό νησί όπως η Τήνος» ή, όπως έγραψε ο Γιώργος Βιδάλης στην Ελευθεροτυπία, «Αξιέπαινη η προσπάθεια να γίνει θεσμός το Διεθνές Λογοτεχνικό Φεστιβάλ στην Τήνο και μάλιστα με καθαρά ιδιιωτική πρωτοβουλία χωρίς καμία κρατική συμμετοχή». Περνώντας στην αξιολόγηση των τριών εκδηλώσεων, θα έλεγα ότι προσπαθήσαμε να κρατήσουμε μια ποιοτική, γλωσσική, γεωγραφική και ηλικιακή ισορροπία. Αναμφισβήτητα την πρώτη βραδιά ξεχώρισε ο μέγας ποιητής της Βραζιλίας Λέντο Ίβο. Ξεχώρισε όχι μόνο επειδή καταχειροκροτήθηκε αλλά φάνηκε ότι η ποίησή του είχε πιάσει το νόημα της παγκόσμιας κοινωνικής και οικονομικής κρίσης. Επίσης ξεχώρισε η καναδή Αν Κάρσον. Αν και κάπως ψυχρή και απόμακρη, κανείς δεν αμφιβάλει ότι η ποίησή της ανοίγει νέους δρόμους στην ποίηση. Η ίδια έδοσε μια  άλλη διάσταση στο φεστιβάλ με ένα διαδραστικό άνοιγμα, κάτι που πήγε να κάνει και η ρωσίδα Βέρα Πάβλοβα με τον σύζυγό της Στίβεν Σίμουρ τη δεύτερη βρεαδιά στον Βώλακα. Οπότε, είπε κάποιος, είχαμε τις δύο πρώην υπερδυνάμεις να αντανγωνίζονται και στο στίβο της ποίησης σε ένα νησί του Αιγαίου. Σημειώνω την παρουσία του ιταλού Φράνκο Λόι και του ελληνομεξικανού Ομέρο Αρίτζις. Ήταν πολύ συγκινητικά όσα απήγγειλαν ή αφηγήθηκαν. Επίσης, ακούστηκαν πολύ θετικά σχόλια για τον πολωνό Άνταμ Ζαγκαγιέφκσι, τον σλοβένο Τόμας Σάλαμουν, τον κροάτη Ντάμιρ Σόνταν, και, ασφαλώς, για τους γνωστούς στην Ελλάδα γάλλο Πιέρ Ασουλίν και περουβιανό Σαντιάγο Ρονκαλιόλο. Δεν έχω να προσθέσω κάτι για τους εγνωσμένης αξίας έλληνες και κύπριους συγγραφείς και ποιητές μας (Θανάσης Βαλτινός, Ζυράνα Ζατέλη, Τίτος Πατρίκιος, Γιώργος Σκαμπαρδώνης, Έρση Σωτηροπούλου και Νίκη Μαραγκού, Γιώργος Μιχαηλίδης, Γιώργος Μολέσκης και Έλλη Παιονίδου, Μεχμέτ Γιασίν) οι οποίοι και μόνο με τις αναγνώσεις τους τίμησαν το φεστιβάλ. Τον τόνο της κάθε βραδιάς έδιναν οι τρεις παρουσιαστές. Ήταν οι Γιάννης Κακουλίδης (Χώρα), Ανταίος Χρυσιστομίδης (Βωλάξ) και Μάνος Στεφανίδης(Πύργος) οι οποίοι, γνώστες του παγκόσμιου λογοτεχνκού τοπίου και τύποι επικοινωνιακοί, πεόσθεταν και από κάτι ενδιαφέρον και διαφορετικό. Να σημειώσω ότι στην Αθήνα παρεπιδημεί μια κοινωνία αξιόλογων ξένων ποιητών από πολλές χώρες. Μερικούς απ’ αυτούς τους φέραμε στην Τήνο και ήταν η αμερικανίδα Αλίσια Στόλινγκς, ο αλβανός Λουάν Τζούλι, η βουλγάρα Γιάννα Μπούκοβα και ο σέρβος Μόμα Ράνυιτς. Στο 1ο Διεθνές Λογοτεχνικό Φεστιβάλ της Τήνου είχε την ευκαιρία για τρεις μέρες ο κόσμος να γνωρίσει από κοντά πεζογράφους και ποιητές, υπογραφές και μεγάλα ονόματα, μαζί με όχι και τόσο γνωστούς αλλά εξίσου σημαντικούς δημιουργούς που μας ξεναγούν στα μυστικά της γραφής τους. Είχαν έρθει από 17 διαφορετικές χώρες και σε τρεις μέρες στη Χώρα, το Βωλάξ και τον Πύργοακουύστηκαν 14 διαφορετικές γλώσσες. Στα κείμενά τους δεν ακούγαμε μόνο τους ίδους τους συγγραφείς αλλά τον ίδιο μας τον εαυτό, γιατί, όπως το έθεσε ο Μεξικανός ποιητής Χοσέ Εμίλιο Πατσέκο, «Όταν διαβάουμε διαβαζόμαστε», ενώ κατά τον Τζέιμς ΜκΝιλ Γουίστλετ, «Η τέχνη συμβαίνει κάθε φορά που διαβάζουμε ένα ποίημα». Κλείνοντας, θα έλεγα ότι εκείνο που είναι σημαντικό είναι ότι δυο-τρία άτομα, συνεπικουρούμενα από μικρή ομάδα εθελοντών, με ελάχιστα στην αρχή μέσα, κάναμε βουτιά στα βαθιά και τολμήσαμε κάτι μεγάλο. Σε γενικές γραμμές, τα βγάλαμε πέρα: πετύχαμε το στόχο και πραγματοποιήσαμε, όχι με μεγάλες αδυναμίες, το πρώτο στην Ελλάδα διεθνές λογοτεχνικό φεστιβάλ, όντως διεθνές, αφού συμμετείχαν από 17 χώρες 26 από τους προβλεπόμενους 28 συγγραφείς, μιας και την τελευταία στιγμή ακύρωσαν την εμφάνισή τους για λόγους υγείας ο ισπανός Φερνάντο Αραμπάλ και η ιρλανδήΜέρι Ο’Μάλεϊ. Ήταν φεστιβάλ λογοτεχνίας και όχι του βιβλίου. Νομίζω ότι η Ελλάδα το αξίζει και ηΤήνος, όπως και το Πάρατσι της Βραζιλίας, μπορεί να το αντέξει και να τα βγάλει πέρα μια χαρά. Το πρώτο βήμα έγινε…

Η νέα (9η) ποιητική συλλογή του αγαπητού φίλου Γιώργου Μαρκόπουλου «Κρυφός Κυνηγός», κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις «Κέδρος». 1η έκδοση Αθήνα 2010. Στα καλά βιβλιοπωλεία.

Στο τεύχος (#17) του περιοδικού (δε)κατα (που κυκλοφόρησε την Άνοιξη 2009) ,

Στο τεύχος αυτό (# 17) δημοσιεύεται το δοκίμιο του Π. Καπώνη :

ΘΟΔΩΡΟΣ – ο γλυπτικός λόγος

Ως εισαγωγή σε αυτή τη δοκιμιακή μου απόπειρα, θα έλεγα ότι ο γλύπτης Θόδωρος (Παπαδημητρίου) δεν έχει εννοιολογικό λόγο υπό τύπον διδαχής ή φιλοσοφικής προσέγγισης, αλλά όπως χειρίζεται τα γλυπτικά εργαλεία με απτά υλικά, το ίδιο χειρίζεται και τον Λόγο, μιλώντας πάντα τη δική του γλώσσα, σε ένα υψηλό πολιτισμικό επίπεδο, τόσο συγκεκριμένο, όσο συγκεκριμένα απτική είναι και η γλυπτική του. Έτσι ο Θόδωρος παρασύρει τον αναγνώστη, όπως και τον θεατή των γλυπτικών του έργων, σε μια αφύπνιση της συνείδησης όλο και πιο έντονη και πιο διεισδυτική, που αποδεικνύεται παράλληλη με τη γλυπτική του πορεία.

Η προσέγγιση

Η προσέγγιση του ανθρώπου και γλύπτη από τη δική μου μεριά, ξεκινά στα παιδικά και εφηβικά μου χρόνια. Η προσέγγιση του συγγραφέα Θόδωρου άρχισε στα πανεπιστημιακά μου χρόνια. Η προσέγγιση όμως του στοχαστή έγινε πρόσφατα, το 2007.

Αναρωτιώμουν πάντα, σε όλα αυτά τα στάδια προσέγγισης, με διαφορετικές κάθε φορά αναζητήσεις, ποιός είναι ο Θόδωρος. Πως αυτός ο φαινομενικά ερμητικός δημιουργός, πανεπιστημιακός δάσκαλος, συγγραφέας, διάλεξε ως τρόπο έκφρασης, τη γλυπτική εκφορά του Λόγου, τη δημοσιοποίηση των σκέψεων του, τη συγγραφή γενικά των στοχασμών του, όταν, είχε ως εργαλείο τον πλαστικό λόγο της γλυπτικής του τέχνης.

Αυτό ήταν το «ρέον ερώτημα» για μένα, που πάλευα και παλεύω με τον ποιητικό και όχι μόνο λόγο. Ρέον, γιατί από τις πρώτες κιόλας εκθέσεις του, μέχρι και τώρα, αναλόγως της πνευματικής ωριμότητας μου και της σταδιακής εμβάθυνσης στο έργο του, παρακολουθούσα, ιδιαίτερα στα χρόνια της δικτατορίας, την παράλληλη συγγραφική του πορεία, είτε με τη μορφή επιφυλλίδων σε αθηναϊκές εφημερίδες, είτε ως συνοδευτικά κείμενα στους καταλόγους των εκθέσεων του, είτε υπό τη μορφή ομιλιών και βιβλίων.

Ο Θόδωρος εξέδωσε κατά καιρούς τα εξής βιβλία : «Ένας γλύπτης στην Αγορά» (Ύψιλον 1981), «Στίγματα πορείας (Ίχνη στην Άμμο των Λέξεων)» (Εστία 1984), «Ίχνη» (Καστανιώτης 1988), «Ένας γλύπτης στον αέρα» (Ύψιλον 1989), «Ανα Κατάληψη» (Ύψιλον 1992), «Λόγοι» (Αιγόκερως 1994), καθώς και μια μελέτη που εκδόθηκε από τον Δήμο Αμαρουσίου το 2002 με τίτλο «Ο αστικός χώρος ως πεδίο πολιτιστικής επικοινωνίας». Στα βιβλία του αυτά, η δομή της γραφής του, ακολουθεί εκείνη των γλυπτικών του ερεθισμάτων, όταν ο λόγος δεν μπορεί να σχηματοποιηθεί σε απτό υλικό. Για να το εκφράσω καλλίτερα, θα δανειστώ από γραπτό του ένα μέρος κειμένου του 1960 από τα Δελφικά (1960-1970) : «Την περίοδο αυτή η αναζήτηση κάποιου μορφικού λεξιλογίου με την αντίστοιχη πλαστική-αισθητική σύνταξη, που αντιστοιχεί στις επικοινωνιακές συνθήκες της εποχής, καταλείγει σε μια σειρά σχεδίων και γλυπτών αντικειμένων, ως μελέτες και προτάσεις για γλυπτά έργα που θα λειτουργούσαν στο δημόσιο χώρο». Ο λόγος για τον Θόδωρο, ανεξάρτητα από τη σχηματοποίηση του σε γλυπτικό έργο ή γραπτό κείμενο, λειτουργεί καταλυτικά.

Ο λόγος και η δομή του

Η επεξεργασία του γραπτού λόγου από τον Θόδωρο, τείνει σε μια ισορροπία, ανάμεσα στο «γίγνεσθαι» και στο «δέον», σε νοητικά σημεία που στοχεύουν τη δημόσια συμπεριφορά, δίνοντας όπως στο γλυπτικό του έργο «την εικόνα του εκκρεμούς, της σχνοβασίας πάνω σε μια νοητική γραμμή που συνδέει το κλειστό μορφολογικό σχήμα του ανθρώπινου πολιτισμού με τον ανοιχτό, άπλαστο κόσμο που ο άνθρωπος ασταμάτητα ονειρεύεται» [Ε. Στρούζα, 1999]. Στο πολυεπίπεδο δηλαδή σύστημα γλωσσικής επικοινωνίας, πάνω στο οποίο έχει αναπτύξει τους πλαστικούς του Χειρισμούς, όπου «Χειρισμοί» είναι η σχέση, η αντιπαράθεση της γλυπτικής γλώσσας με τα άλλα συστήματα επικοινωνίας – την οπτική, την ακουστική, τη γευστική, τη σωματική επαφή του κοινού με το έργο τέχνης, όπως και με το γραπτό λόγο, ο οποίος διαμισφώνει κοινωνικές αξίες του ευρύτερου κοινού [βλ. Χειρισμός Χ, ΣΤΙΓΜΑΤΑ ΠΟΡΕΙΑΣ, ίχνη στην Άμμο των Λέξεων].

Ο γλύπτης ακολουθεί παράλληλα με την αναζήτηση ενός «μορφικού λεξιλογίου» και την αναζήτηση του κλασικού λόγου για να εκφέρει την άποψη του ή τη θέση του δε έναν δημόσιο διάλογο. Η μορφική δηλαδή γλώσσα για τη Γλυπτική στο δημόσιο χώρο, μετουσιώνεται συμπληρωματικά ή ακόμα και αυτοτελώς σε ζωντανή γραπτή γλώσσα για δημίσο διάλογο και πνευματικό προβληματισμό. Όμως ο Θόδωρος, ως συγγραφέας, δεν πρόδωσε ποτέ τον εαυτό του, τον γλύπτη, τον ακερμάτιστο χαρακτήρα του, ούτε την πνευματικότητα του.

Αν και οι μελετητές του Θόδωρου προβάλλουν τις επιρροές του γλύπτη, τονίζοντας παράλληλα τη δυναμική του εισβολή μέσα στο χώρο και εκλαμβάνοντας μέσα από τις γλυπτικές φόρμες του την ένταξη αυτή , όχι ως δημιουργία και απόπειρα επικοινωνίας, αλλά ως πρόκληση, αδυνατίζουν τη «διδασκαλία» των έργων του, που οι διάφορες εκφάνσεις της, εκδηλώθηκαν κατά καιρούς πέραν των γλυπτικών έργων, και δια μέσου της ακαδημαϊκής καθέδρας [το 1980 ο γλύπτης έγινε καθηγητής Πλαστικής στο Τμήμα Αρχιτεκτόνων του Ε. Μ. Π. και σήμερα είναι Ομότιμος Καθηγητής], αλλά κυρίως δια του λόγου, δηλαδή μέσα από τα γραπτά του. Ακόμη και η σιωπή έπαιξε ρόλο ως μέρος της δημιουργίας του, αφού τον Οκτώβρη του 1970, μέσα στο ζοφερό κλίμα της δικτατορίας, ο Θόδωρος τόλμησε να παρουσιάσει με την υποστήριξη του Johannes Weissert, Διευθυντή του Εργαστηρίου Σύγχρονης Τέχνης του Ινστιτούτου Γκαίτε, τη σημαντική έκθεση «Γλυπτική για Συμμετοχή του Κοινού – Απαγορεύεται η Συμμετοχή».

Έτσι, η μέχρι τότε κυρίαρχη αισθητική άρχισε να αμφισβητείται από την τέχνη του Θόδωρου, αλλά παράλληλα, αυτή η Τέχνη του απέδειξε, πως η γλυπτική δεν είναι μονοσήμαντη ή στατική, στέλνοντας μηνύματα στην κοινωνία, στο δημόσιο χώρο, αλλά μπορεί να εμβολιαστεί συμπληρωματικά και ίσως επεξηγηματικά και από τος άλλες μορφές της τέχνης.

Βέβαια το πείραμα του γλύπτη,ήταν φυσικό να ενοχλήσει κάποια κατεστημένα ή δια μέσου του πολιτικού, καλλιτεχνικού, πνευματικού κετεστημένου το ίδιο το κατεστημένο. Όμως, πρ’ όλες τις αντιδράσεις της παραδοσιακής άμυνας των διαφόρων συμφερόντων, το πείραμα πέτυχε και αργότερα βρήκε και μιμητές. Ο Θόδωρος τελικά, έγινε – χωρίς ρητορίες – ο κατ’ εξοχήν «λόγιος» γλύπτης [με την έννοια του ασχολούμενου με τον λόγο] απευθυνόμενος στον «συν+λογικό» αναγνώστη, εμμένοντας σε μια δοκιμιακή γραφή στην προσπάθεια που πάντα και με ποικίλους τρόπους έκανε – και κάνει – για την ουσιαστική, αλλά και κριτική επικοινωνία του συγγραφέα-γλύπτη με τον αναγνώστη ή συμμετέχοντα θεατή ή πολίτη προς πολίτη, μέσα στο πολιτικό και ιδεολογικό περιβάλλον στο οποίο ζούμε. Εντούτοις, «κάθε τέχνη ως καταλυτική επικοινωνία, που δρα σε κάθε επικοινωνιακό σύστημα, είτε πρόκειται για γλώσσα με λέξεις, με ήχους, με κίνηση ή με μορφές σε διάφορα υλικά».

Η θεματολογία

Το 1990 ο Θόδωρος γράφει : «Η πολυσήμαντη λέξη «Λόγος» σημαίνει συνηθέστερα τη λογική, τον ορθολογισμό ή τα λόγια με λέξεις, ενώ εγώ επιμένω να την εννοώ (με κεφαλαίο λάμδα) με άλλες σημασίες, όπως βαθιά ανάγκη ή αιτία που δίνει νόημα στις λέξεις – και στα έργα τέχνης, Ανάγκη, που προσπαθεί να εκφραστεί μέσα από κωδικοποιημένες δομές της κάθε γλώσσας (όχι μόνο των λέξεων) και να τις υπερβεί δημιουργικά» (Τα Νέα, 16 Μαρτίου 1990).

Μέσα από την παραπάνω συμπύκνωση των λόγων του, διαχέεται όχι μόνο ο στόχος του εν δυνάμει γλύπτη-συγγραφέα, αλλά και μια φιλοσοφική θέση του στοχαστή ανθρώπου, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι ο Θόδωρος διεκδίκησε ή θα διεκδικούσε ποτέ κάποιο τίτλο πέρα από εκείνον του γλύπτη, ούτε θεώρησε πάνω στον αυθορμητισμό της γραφής του ότι, θα κατακτούσε κάποια θέση στο πάνθεο των συγγραφέων, στοχαστών ή φιλοσόφων. Η μοναχική αναφορά του σε αυτό, ήταν εκείνη του «ερασιτέχνη δημοσιογράφου», έπειτα από το πλήθος των κειμένων του στην εφημερίδα Τα Νέα.

Έτσι, η θεματολογία του (με αιτία ή και αφορμή πολλές φορές την τέχνη ή τα ζητήματα πολιτισμού), αγκαλιάζει καίορια, ίσως φαινομενικά ασήμαντες, αλλά κομβικές καταστάσεις της ζωής μας, με βάση την σύνθετη λέξη κλειδί : Επικοινωνία ή επι-κοινωνία.

Οι λέξεις ή φράσεις (κατά βάση έννοιες με φιλοσοφικό ή διαφορετικά, στοχαστικό περιεχόμενο) «καταναλωτική δημοκρατία», «μέγεθος των λόγων», «εφήμερη επικοινωνία», «κοινόχρηστα ιδανικά», «πόλωση», «αντιστασιακή τέχνη», «εποχή του θεάματος», «προϊόντα πολιτισμού», «ελευθερία του ατόμου», «ελευθερία ατομικής έκφρασης» και άλλα, σηματοδοτούν τον στοχασμό του, που όπως στους καλούς συγγαρφείς, λειτουργούν και στον Θόδωρο με διάφορους τρόπους, όπως με την ειρωνεία, τη σάτιρα, την τραγικότητα ή ακόμα και το χιούμορ.

Ένα σημαντικό στοιχείο στον συγγραφέα, αλλά περισσότερο στον γλύπτη, είναι η αποστροφή του στην «νεο-ελληνική διαχείρηση» (από παράφραση του Θόδωρου – άρθρο στα Νέα «Ανάμεσα 3-9-1992») του ελληνικού πολιτισμού και αντίστοιχα η πηγαία άντληση απ’ την πολιτισμική μας κληρονομιά, χωρίς διαστρεβλωτικές και πατριδοκάπηλες εκμεταλλεύσεις του πολιτισμού μας. «Άλλωστε μακριά απ’ τη χώρα μου», έγραψε το 1992, «μπόρεσα να συμφιλιωθώ με γλώσσα ελληνική και τέχνη των προγόνων … Εκεί μακριά τις έβλεπα και τις ένιωθα σαν δημιουργική πρόκληση και όχι σαν κλήρο για νομή».

Σε ένα κείμενο (Θεόδωρος Γεωργίου, 1994) για το «επικοινωνιακό «γλωσσικό παιχνίδι» του γλύπτη Θόδωρου», όπως το χαρακτηρίζει ο συγγραφέας του, εντοπίζονται με πολλή προσοχή τα στοιχεία εκείνα, που προσδιορίζουν το «γλωσσικό παιχνίδι της γλυπτικής και της γραφής στις συνθήκες της επικοινωνιακής πραγματολογίας». Στην πραγματικότητα λοιπόν, ο γραπτός λόγος του συγγραφέα Θόδωρου, πέρα από την προσπάθεια να προσδώσει μια ολότητα στο έργο του, δομημένη και από άϋλα υλικά και ακόμα παραπέρα, από την αυτο-συμπληρωματική του διάσταση, λειτουργεί ως ενδιάμεσος κριτικός ή καταγγελτικός κρίκος, μεταξύ της λογικής σκέψης και της υποκειμενικής ανασφάλειας της κοινωνίας.

Με άλλα λόγια, ο λιτός και αιχμηρός λόγος του, εκπέμπει προτάσεις παιδείας για τα θέματα που θίγει, και οδηγεί – θέλουμε δεν θέλουμε – σε μια μορφή διαλόγου, σε πρώτη ανάγνωση μεταξύ του δημιουργού και του αποδέκτη της αισθητικής και σε δεύτερη, μεταξύ του ανθρώπου και του ανθρώπου. Ίσως ο Θόδωρος, σε τελευταία ανάλυση, να έδωσε μέσω καθημερινών δημοσιογραφικών θεμάτων, μια νέα διάσταση στην σκέψη, που προσλαμβάνει εκ των πραγμάτων, μια φιλοσοφική χροιά.

Και εδώ μπαίνουν κάποια ερωτήματα : Ποιόν απασχολούν αυτά τα ερεθίσματα ; Σε τι βελτιώνουν την καθημερινή πρακτική των ανθρώπων ; Μήπως η εκφορά αυτού του λόγου αποτελεί εγωιστική τάση ενός βαθιά σκεπτόμενου δημιουργού ; Ή μήπως στους καιρούς που ζούμε, η εξωτερίκευση των πνευματικών ανησυχιών αποτελεί πολυτέλεια ; Η απάντηση σε όλα αυτά, συμπυκνώνεται σε μια λέξη : Παιδεία !

Θοδωρής Παπαθεοδώρου :

« ήρθα σε επαφή με τους ανθρώπους της. Ρωμιούς και Τούρκους και Αρμένιους. Στα μάτια τους, στα λόγια τους, στην ψυχή τους διάβασα μια άλλη «ιστορία»….. »

Πάνος Καπώνης :

Είχα γυρίσει από τη Θράκη, στα τέλη Αυγούστου, όταν ανακάλυψα τυχαία το μυθιστόρημα του Θοδωρή Παπαθεοδώρου “Σαν ταξιδιάρικα πουλιά”. Εκείνο που με τράβηξε, δεν ήταν ο τίτλος του βιβλίου, αλλά η εικόνα του εξωφύλλου. Διαβάζοντας το όμως το μυθιστόρημα, μου έκανε εντύπωση, πέρα απ’ τον εκπληκτικό μύθο και την ροή του, η υποδόρια παράλληλη συγγραφή της ιστορίας και θέλησα να έχω μια συνομιλία με τον συγγραφέα, ως απλός αναγνώστης όμως και όχι ως ειδήμων, κι έτσι του τηλεφώνησα.

***
Το μυθιστόρημα σας «σαν ταξιδιάρικα πουλιά», φαντάζομαι ότι είναι κατά κάποιο τρόπο συνέχεια του πρώτου σας βιβλίου «το αστρολούλουδο του Βοσπόρου», που εκδόθηκε από τις εκδόσεις Ψυχογιός το 2004. Τι σας έκανε να συνεχίσετε με ένα παρόμοιο μυθιστόρημα, απ’ τη γενιά του 1920 στην γενιά του 1940 ; Μήπως είναι αυτή η υποδόρια καταγραφή της ιστορίας πέρα απ’ την «επίσημη» που μας έμαθαν ;

ΑΠ : Η «επίσημη» ιστορία δεν υφίσταται επί της ουσίας κ. Καπώνη. Αυτοαναιρείται. Είναι συνήθως γραμμένη κατά παραγγελία και εξυπηρετεί εθνικούς, θρησκευτικούς ή δεν ξέρω ποιους άλλους σκοπούς. Μέχρι ένα σημείο αυτό μπορεί να το κατανοήσει κανείς. Αλλά εδώ μιλάμε αφενός για διαστρέβλωση και αφετέρου για αποτίναξη ευθυνών. Στην πρώτη περίπτωση αυτό οδηγεί σε στρεβλωμένες αντιλήψεις που μπορεί να έχουμε σαν λαός και να πιστεύουμε λανθασμένα πως είμαστε περιούσιοι, στη δεύτερη χρησιμεύει σαν «κολυμβήθρα του Σιλωάμ» για τις ολιγωρίες των κρατούντων.

Δεν πρέπει να αναφερθούν οι σφαγές και η εθνοκάθαρση στην οποία προέβη ο Ελληνικός Στρατός στη Μακεδονία κατά τους Βαλκανικούς Πολέμους; Δεν πρέπει να αναφερθεί πως μετά τα Σεπτεμβριανά του ’55 στην Πόλη η Ελλάδα αρκέστηκε σε μια τιμητική ύψωση σημαίας στη Σμύρνη και ξεμπέρδεψε με τους Τούρκους ; Δυστυχώς όμως όπως φάνηκε, δεν είχαν «ξεμπερδέψει» μαζί τους και οι Ρωμιοί της Πόλης.

Η θεματολογία και των δύο βιβλίων αναφέρεται στο ελληνισμό της Κωνσταντινούπολης μεταφέροντας μας – με πολύ ευαισθησία μπορώ να πω – στην ατμόσφαιρα και το κλίμα που επικρατούσε στην πόλη εκείνες τις εποχές. Πως έγινε αυτή η επιλογή σας ;

ΑΠ : Πέρα από τη γοητευτική ιδιομορφία της συγκεκριμένης πόλης, όπως ξέρετε κατάγομαι από τον Έβρο, η Κωνσταντινούπολη ήταν τρεις ώρες δρόμο από το χωριό μου και την επισκεπτόμουν πολύ συχνά. Έτσι ήρθα σε επαφή με τους ανθρώπους της. Ρωμιούς και Τούρκους και Αρμένιους. Στα μάτια τους, στα λόγια τους, στην ψυχή τους διάβασα μια άλλη «ιστορία». Ανεπίσημη κι ανθρώπινη. Αυτή θέλησα να καταγράψω.

Ο ερωτικές διαδρομές του νεαρού Έλληνα με την μικρή Τουρκάλα, μέσα απ’ τα γεγονότα που σε δεύτερο επίπεδο περιγράφετε – ομολογώ με αριστοτεχνικό τρόπο – κρύβουν πολύ ευαισθησία και τρυφερότητα. Αυτός ο μύθος ενέχει πραγματικά στοιχεία ή ανάγεται εξ ολοκλήρου στη σφαίρα της φαντασίας ;

ΑΠ : Όχι, δεν ανάγεται στη σφαίρα της φαντασίας. Απλώς κάποια δεδομένα και περιστατικά «παραποιήθηκαν» για να εξυπηρετήσουν την αφήγηση και τα ιστορικά τεκταινόμενα που περιγράφονται σε δεύτερο επίπεδο. Κατά τα λοιπά είναι μια πραγματική περίπτωση από τις εκατοντάδες που μοιραία συνέβαιναν σε μια πολυφυλετική μητρόπολη όπως η Πόλη.

Φυσικά η πρόθεσή μου δεν ήταν να γράψω ένα τουρκομπαρόκ ρομάντζο, αλλά να χρησιμοποιήσω τα μάτια και τις σκέψεις της Τουρκάλας για να δούμε και να γνωρίσουμε αφενός την απέναντι πλευρά της ιστορίας, αφετέρου την ψυχή και τα χούγια του γνωστού-άγνωστου γείτονα. Ξέρετε κύριε Καπώνη, οι Τούρκοι δεν είναι μόνο οι αιμοσταγείς βάρβαροι που διδαχτήκαμε παιδιόθεν. Πολλές φορές, εκτός από χέρι μαχαίρι έχουν και καρδιά διαμάντι.

Γεννηθήκατε στα Δίκαια του Έβρου, στα όρια δηλαδή της Ευρώπης με ένα άλλο ευρωπαϊκό χαμένο τμήμα της, πέρα απ’ το ποτάμι . Κατά πόσο η καταγωγή σας επηρέασε το έργο σας ;

ΑΠ : Αρκετά, όχι με την πατριωτική και ολίγον νοσταλγική έννοια των αλύτρωτων πατρίδων που προφανώς, και δικαίως κατά τη γνώμη μου, μπορεί να επικαλεστούν και οι Τούρκοι της Μακεδονίας που επίσης εκδιώχθηκαν από τις ιδιαίτερες πατρίδες τους κατά το ίδιο χρονικό διάστημα.

Με επηρέασε με την βαθιά ανθρώπινη έννοια της γνώσης, των βιωμάτων, των συνηθειών, των σκέψεων και της γλώσσας. Αυτό δηλαδή που στην καθ’ ημάς ανατολή αποκαλούμε χούγια. Αυτό το κράμα ήταν και είναι πολύ γοητευτικό κι εν πολλοίς εξηγεί την υψηλή αποδοχή που έχουν τα σχετικά βιβλία και οι ταινίες από το κοινό.

Παρατήρησα – αλλά μπορεί να κάνω και λάθος – ότι μέσα στη δομή του μυθιστορήματος υπάρχουν στοιχεία που συνηγορούν στην ανάδειξη ευρωπαϊκών χαρακτηριστικών ανάμεσα απ´ το ανατολίτικο περιβάλλον που διαχέεται. Πως κατορθώσατε να κάνετε αυτή τη μίξη ;

ΑΠ : Κοιτάξτε, η Κωνσταντινούπολη δεν ήταν ένας αχταρμάς από πέπλα, αρώματα, σαντούρια, φερετζέδες ή δεν ξέρω κι εγώ τι άλλο έχει αναπτύξει αυθαίρετα αλλά πολύ γοητευτικά η λαϊκή φαντασία. Εκτός από τον φερετζέ που τον κατάργησε δια ροπάλου ο Κεμάλ, ναι, υπήρχαν όλα τα παραπάνω. Αλλά ταυτόχρονα υπήρχε και μια Δυτικοευρωπαϊκή κουλτούρα. Στα καταστήματα, στα πολιτιστικά δρώμενα, στις συμπεριφορές και τις προτιμήσεις των ανθρώπων. Έτσι ήταν τότε η Πόλη, έτσι είναι και σήμερα.

Αν ζήσετε για λίγο καιρό εκεί, θα διαπιστώσετε πόσο απελπιστικά επαρχιακή και τριτοκοσμική φαντάζει η Αθήνα σε σύγκριση μαζί της, παρ’ όλη την ευρωπαϊκή αλαζονεία μας.

Η αίσθηση μου από το συνεχές διάβασμα του βιβλίου, παρ’ όλες τις 540 σελίδες του, ήταν η ομαλή εναλλαγή των εικόνων, της περιγραφής του κοινωνικού ή για να ακριβολογήσω, των κοινωνικών και θρησκευτικών ιστών της πολυπολιτισμικής Πόλης, του ερωτικού κλίματος, αλλά και των τότε σκληρών, σχεδόν απάνθρωπων γεγονότων που κορυφώθηκαν επί Μεντερές. Πως καταφέρατε να ξεπεράσετε τους σκοπέλους που πολλές φορές κρύβει ένας τέτοιος συγκερασμός ;

ΑΠ : Θα σας γελάσω. Ακριβώς αυτή ήταν η πρόθεσή μου βέβαια, αλλά δεν ξέρω πως το κατάφερα και κατά πόσο. Πάντως δεν έκανα τίποτε άλλο από το να αποτυπώσω την πραγματική ζωή. Δεν με ενδιέφεραν τα μεγάλα ιστορικά γεγονότα αλλά το φόντο, οι ζωές των απλών καθημερινών ανθρώπων που δε γράφουν την Ιστορία, αλλά υφίστανται τις συνέπειές της. Η πρώτη απορία μου όταν σκεφτόμουν την ανάπτυξη του μυθιστορήματος ήταν : πόσοι άνθρωποι σκοτώθηκαν για να γίνει ο Καίσαρας Μεγάλος; Αυτή ήταν η κυρίαρχη γραμμή για την ανάπτυξή του. Χαίρομαι πάντως που το αναφέρετε.

Μέσα σε ένα τέτοιο κατά βάση ερωτικό μυθιστόρημα, χωράνε πολιτικές αιχμές ; Ή μήπως πρόκειται για ένα κατά βάση κοινωνικοπολιτικό έργο που χρησιμοποιεί τον έρωτα του Παναγιώτη και της Φεράχ ως πρόφαση ;

ΑΠ : Νομίζω ότι έχω απαντήσει ήδη, αλλά θέλω να προσθέσω το εξής. Οι άνθρωποι που βρίσκονται στα όριά τους, που βρίσκονται σε έναν εξοντωτικό αγώνα, έναν πόλεμο επί παραδείγματι, βιώνουν τον έρωτα με περισσότερο πάθος και δύναμη. Ολοκληρωτικά. Κρεμιούνται από αυτόν, ο έρωτας είναι πνοή ζώσα και ισχυρό κίνητρο επιβίωσης. Τα «Πέτρινα Χρόνια» του Παντελή Βούλγαρη είναι ένα κλασσικό παράδειγμα το οποίο μάλιστα πατάει σε ένα αληθινό γεγονός.

Ο έρωτας στο συγκεκριμένο μυθιστόρημα δεν είναι πρόφαση. Είναι οι ίδιοι οι άνθρωποι και τα αισθήματά τους και είναι λάθος να τα βλέπουμε ξεκομμένα από την πολιτική και την κοινωνία. Πιστεύω πως ο,τι θεωρούμε ατομικό είναι και βαθύτατα κοινωνικό.

Διάβασα ότι τον Σεπτέμβριο που μας πέρασε το μυθιστόρημα σας θα είχε εκδοθεί στα Τουρκικά. Πιστεύετε ότι το εκεί αναγνωστικό κοινό – πλην Ελλήνων – θα είναι ώριμο να δεχθεί ένα τέτοιο βιβλίο ή θα υπάρξουν αντιδράσεις από την επίσημη τουρκική πλευρά, λόγω των γεγονότων που περιγράφετε ;

ΑΠ : «Πλην Λακεδαιμονίων» μου θυμίζει η διατύπωση. Ποιοι Έλληνες ; Οι δυο χιλιάδες Ρωμιοί που απέμειναν στην Πόλη ; Όσο για την ουσία της ερώτησης, νομίζω πως θα ισχύσουν και τα δύο. Και αποδοχή και αντιδράσεις. Όπως κι εδώ φυσικά. Στο ηλεκτρονικό μου ταχυδρομείο έχουν έρθει πολλά μηνύματα με υβριστικό περιεχόμενο επειδή τόλμησα να αναφέρω τις σφαγές και τους βιασμούς που υπέστησαν οι Τούρκοι στη Μακεδονία και στη Μικρά Ασία ή γιατί ανέφερα πως η μόνη χώρα που έστειλε τρόφιμα και βοήθεια στη λιμοκτονούσα κατοχική Ελλάδα το 1941- 42 ήταν η Τουρκία.

Ωστόσο πιστεύω πως και από τις δύο πλευρές μεγαλώνει το ποσοστό των ανθρώπων που κατανοούν πως η ιστορία δεν είναι ούτε μαύρη ούτε άσπρη, αλλά μάλλον μοιάζει με σκύλο Δαλματίας. Είναι καιρός να παραδεχτούμε αμφότεροι τις μαύρες κηλίδες και τις ευθύνες μας και να τις ξεπεράσουμε. Είμαστε αναγκασμένοι να ζήσουμε μαζί κι αυτό πρέπει να κάνουμε κατά την ταπεινή μου γνώμη.

Σας ευχαριστώ πολύ…

Μερικοί εκδότες γράφουν, Vl. Nabokov «η λέξη», Ουρλιάζοντας για τους Μπιτ, Μ. Φάις «σουσάμι άνοιξε», συνέντευξη του Β. Ραπτόπουλου, Λίλυ Εξαρχοπούλου «ελεύθερος σκοπευτής», Κ. Κρεμμύδας «Αυτό μια άλλη ιστορία …», Dedorah Solomon «Elfride Yelinek» (Nόμπελ λογοτεχνίας 2004), Μ. Τσίπος «Habemus Papam, Walter», Μαρία Σούμπερτ «το τατού» κ.α. και … ολίγη ποίηση και … από στόμα σε στόμα (Κ. Αθανασιάδης, Ντ. Σιώτης, Ρ. Λάββα, Σάκης Παπαδημητρίου, Χρ. Οικονόμου, Ρήγας Καππάτος).

ΠΝΕΥΜΑ ΟΙΝΟΥ
Ελένη Πριοβόλου, Το κρασί του έρωτα, Εκδόσεις Καστανιώτη,
Β’ έκδοση Αθήνα 2005, σελ. 560

Όταν η Ελένη Πριοβόλου με “κέρασε” από “το κρασί της προσωπικής της αλχημείας”, αλχημεία που άρχισε με την ανάγνωση του εν λόγω βιβλίου, δεν περίμενα ότι θα βρεθώ – κυριολεκτικά – μέσα σε μια οινική λογοτεχνική συνωμοσία, ξενυχτώντας στη συνέχεια για να το διαβάσω, συν-επαρμένος από το πνεύμα του οίνου που διαχέεται παντού, μέσα στο τελευταίο και κατά σειρά δεύτερο μυθιστόρημα της.

Είναι τουλάχιστον περίεργο και πρωτότυπο μια τέτοια θεματολογία, ενός μυθιστορήματος στο οποίο ο βασικός ήρωας δεν έχει υλική υπόσταση – με την τρέχουσα έννοια του όρου – ή καλλίτερα ορατή υλική υπόσταση, αλλά είναι ένα πνεύμα. Το πνεύμα του οίνου, γύρω από το οποίο κινούνται πρόσωπα, καταστάσεις, συναισθήματα, υποσυνείδητες καταγραφές, παρελθόντες και μέλλοντες χρόνοι και πάνω από όλα, ο έρωτας!

Δεν συνηθίζω να σχολιάζω εύκολα λογοτεχνικά έργα, σεβόμενος πολλές φορές τον συγγραφέα, αλλά στη περίπτωση της Ε. Πριοβόλου, ο σχολιασμός επιβάλλεται από το ίδιο το έργο, που μέσα από επαναλαμβανόμενες ιερές “διονυσιακές” τελετουργίες και εσώτερες διεργασίες που αντιπαρατίθενται σε ρηχές και ηδονιστικές καταστάσεις, προβάλει μια φιλοσοφία και πνευματική στάση ζωής του αντι-ήρωα του βιβλίου.

Ο μύθος του κρασιού του έρωτα, θέλει σε κάποιο χρόνο και τόπο μη ορισμένο, μια πλούσια οικογένεια που κυριαρχεί οικονομικά, κοινωνικά και πολιτικά σε μια περιοχή, κυριαρχία που βασίζεται κυρίως στον πλούτο από τη παραγωγή ρετσίνας, να ιστορείται με τα εσωτερικά και εξωτερικά δρώμενα των μελών της, τα οποία χρησιμοποιεί η Αιτωλή συγγραφέας, περισσότερο ως φόντο για την ανάδειξη του “γλυκοπότι” αμπελουργού, αλλά και σαν αντίθεση της ηδονής των συμποσίων και των κρασοκατανύξεων απένατι στον άπειρο έρωτα, στο άρωμα και τη μέθη του “νέου οίνου” που έμοιαζε με “νέκταρ των Θεών”.

Στις 560 σελίδες του βιβλίου, και σε άπταιστα ελληνικά που λες και αναδύονται μέσα από τον πλούτο της γλώσσας μας όπως τα αρώματα μέσα από την οινική δημιουργία που περιγράφεται στο βιβλίο (χρόνια είχα να διαβάσω τόσο σπάνιες για τις μέρες μας λέξεις) αναδεικνύονται με πολλές λεπτομέρειες, είναι αλήθεια, οι μέρες και νύχτες του άρχοντα Αφεντάκη, με την φαινομενικά υποτακτική και καλή καγαθή σύζυγο του, τους δυο του διαφορετικούς γιους, τη ρομαντική και άβουλη μοναχοκόρη και τις ψυχοκόρες και τους υποτακτικούς του. Αυτός ο αδηφάγος της ηδονής, που ζούσε μέσα σε ένα ηδονιστικό περιβάλλον με τις ψυχοκόρες να αποτελούν ένα ιδιότυπο “χαρέμι”, που διαφέντευε ως απόλυτος άρχων την πολιτική και οικονομική ζωή της περιοχής του, ανατρέπεται από το βάθρο του μέσα από μια οινική συμφωνία του μεγάλου του γιου Ανδρέα, που ενσωμάτωνε μια ιερότητα και μια σοφία, την άνοιξη και το φθινόπωρο, τα αρώματα των λουλουδιών και των βοτάνων, την αρχαία βακχική παράδοση των Ελλήνων αναμεμειγμένη με τους ύμνους των βυζαντινών χρόνων.

Ο “ιερός οίνος” του Ανδρέα, που δημιουργήθηκε “εις το όνομα του Πατρός, της μάνας γης, του σύμπαντος κόσμου και της μεγάλης γενίκευσης, της ζωής”, μεθυστικά σε περιφέρει μέσα από το μυθιστόρημα αυτό σε ένα κόσμο ηδονής και ζάλης, θείων μυστηρίων και ερώτων, αύρας του Σύμπαντος και μοναστικής αυστηρότητας, ψυχολυτικών καταστάσεων και τελικά σε οδηγεί σ’ ένα ταξίδι αντιθέσεων και συνθέσεων ζωής, σ’ ένα ταξίδι σεπτού έρωτα που απελευθερώνεται μέσα απ’ τις οινικές ζυμώσεις της συγγραφέως.

“Το κρασί του έρωτα” εν τέλει, είναι ένα μυθιστόρημα αλλιώτικο, μεθυστικό και “εύοσμο”. Αξίζει να κοινωνήσει κανείς μαζί του.

Πάνος Καπώνης

ΦΕΓΓΑΡΙ ΣΕ ΝΕΡΟ ΤΑΡΑΓΜΕΝΟ*
Νίκος Μάντης : Ψευδώνυμο
εκδόσεις Καστανιώτης 2006

_______________________

*δημοσιεύτηκε στο περιοδικό (δε)κατα τεύχος 10ο

_______________________

Μια συλλογή διηγημάτων -συνήθως – δεν κάνει και μεγάλη αίσθηση, αφού οι εκδόσεις αυτού του είδους δεν είναι και πολύ συχνές. Όμως, διαβάζοντας τα διηγήματα του Νίκου Μάντη, πρωτοεμφανιζόμενου συγγραφέα και μάλιστα με το πρώτο του βιβλίο «Ψευδώνυμο» αυτή η αίσθηση μπορεί και να ανατραπεί, αφού η ωριμότητα της πεζογραφικής γραφής του «Ψευδώνυμου», δικαιώνει την έκδοση των ένδεκα διηγημάτων της συλλογής. Το βιβλίο περιλαμβάνει ιστορίες εκ του σύνεγγυς «πρόσωπο με πρόσωπο» για να αναφέρω τον τίτλο ενός από τα διηγήματα. Γραφή σημερινής γλώσσας καθ’ ομιλούμενης, με εμβόλιμες αγγλικές λέξεις, «anyway» ως καταγραφή των γλωσσικών διαστρεβλώσεων της νέας ελληνικής γενιάς. Μπαίνοντας στο κλίμα των διηγημάτων του συγγραφέα, είναι σαν να μπαίνεις «στα κλαμπ, στις συναυλίες» και να βλέπεις «έναν αγριεμένο ωκεανό από κόσμο, μαστιγωμένο από ρεύματα αδρεναλίνης και ecstasy» (από το διήγημα η μνηστή του Τόμπι Γουίλιαμς).
Το καλό στο έργο του Ν. Μάντη, που το χάρηκα ιδιαίτερα, είναι η ανατομία του σήμερα – με ότι σημαίνει αυτό – που εκφράζεται με ενθουσιασμό και ορμητικότητα, για να μην πω τολμηρότητα, όπως και η διαφορετικότητα της γραφής του από διήγημα σε διήγημα, σε μια μοντέρνα κατάθεση λόγου. Ωμή γραφή, χωρίς συμβιβασμούς και καλολογικά πρότυπα, «ανοίγει τα πόδια, κατεβάζει το εσώρουχο βλέπω -το – χάσμα γελάει μου βγάζει τη γλώσσα με παίζει και μ’ οδηγεί μ’ οδηγεί μου λέει «τώρα»…» (από το διήγημα «Λευκή»).
Πράγματι, διαβάζοντας τα πρώτα αυτά δημιουργήματα της συλλογής αυτής, με τίτλους που τις περισσότερες φορές προδικάζουν το περιεχόμενο (Αθάνατος στη Βενετία, Η μνηστή του Τόμι Γουίλιαμς, Λευκή, Πρόσωπο με πρόσωπο, Σαύρα στο λαιμό, Μ’ αγαπάς ; κ.α.) αισθάνθηκα μια «δροσερή αλλά ορμητική αύρα» πεζογραφικής γραφής, που μέσα από τη «σκληρή» απεικόνιση αναδεικνύει μια εσωτερική ευαισθησία «όπως το φεγγάρι καθρεφτίζεται σε νερό ταραγμένο». Κι εδώ που τα λέμε, αυτά τα διηγήματα δια – μορφώνουν μια συνειδητότητα, που είναι απαραίτητη στον κόσμο μας για να βελτιώνουμε σε θετικές κατευθύνσεις, με την καταγραφή της πραγματικότητας, το κοινωνικό γίγνεσθαι. Ο Ν. Μάντης, προσφέρει στον αναγνώστη, από τη σκοπιά ενός νέου ανθρώπου-συγγραφέα, μια φρέσκια ματιά σε αυτό το «γίγνεσθαι». Έτσι βιώνουμε και εμείς αυτές τις συνισταμένες των καταγραφών του συγγραφέα ως τάσεις μιας νέας διαμορφούμενης ζωής, ξεπερνώντας τους κώδικες μιας τυπικής επικοινωνίας με τους άλλους, ώστε το «μ’ αγαπάς» να είναι όχι μια έκφραση ρουτίνας ή μόνο παιχνιδιού, αλλά ένα ουσιαστικό τελετουργικό αληθινής ζωής.

* δημοσιεύτηκε στο περιοδικό (δε)κατα τ. 6, Καλοκαίρι 2006.

Σχόλιο της εφημερίδας ΤΑ ΝΕΑ για το περιοδικό (δε)κατα (Αύγουστος 2006) Στην εφημερίδα ΤΑ ΝΕΑ, στο φ. 18630 της 4ης Σεπτεμβρίου 2006 δημοσιεύτηκε σχόλιο του Κώστα Ρεσβάνη για την παρουσίαση του 6ου τεύχους του λογοτεχνικού περιοδικού (δε)κατα. Αντιγράφουμε : «Θερινά αναγνώσματα» ονομάζουν τα (δε)κατα το αφιέρωμά τους με αφηγήσεις, ταξίδια στον χώρο και ταξίδια στην ψυχή. Να, λ.χ. ο Τζακ Κέρουακ να σημειώνει τον Αύγουστο του 1949 στο Ντένβερ: «Περπατώ στο σκοτάδι και κανείς δεν μπορεί να με βοηθήσει παρά μόνο ο τρελός μου εαυτός. Θέλω να επικοινωνήσω με τον Ντοστογιέφσκι στον ουρανό και να ρωτήσω τον Μέλβιλ αν είναι ακόμα αποκαρδιωμένος και τον Γουλφ γιατί άφησε τον εαυτό του να πεθάνει στα τριάντα οκτώ. Δεν θέλω να τα παρατήσω. Υπόσχομαι ότι δεν θα τα παρατήσω ποτέ, και ότι θα πεθάνω ουρλιάζοντας και γελώντας…». Και μια που αναφέραμε έναν μπιτ, διαβάστε το κείμενο του Πάνου Καπώνη για έναν «μπιτ της ποίησης» που έφυγε πριν από τρία χρόνια, τον Θωμά Γκόρπα· και τα εύστοχα σχόλια των τελευταίων σελίδων.

«Καλώς τη διάλυση λοιπόν, καλώς τον σπαραγμό των άστρων μέσα στη χτεσινή εφημερίδα, καλώς τον σπαραγμό των φίλων μέσα στη χτεσινή ταβέρνα που την πέθαναν γιατί τους πέθανε, καλώς τα καλαμποκότσανα και στην κορφή κανέλα…» (6 Σεπτεμβρίου 1980).

Αυτό το ανέκδοτο κείμενο του συμπατριώτη μου και φίλου από το 1970 Θωμά Γκόρπα, βρήκα δημοσιευμένο το 2001 στο λογοτεχνικό περιοδικό «Παρουσία» της Ένωσης Αιτωλοακαρνάνων Λογοτεχνών, στο τεύχος 18 που ήταν αφιερωμένο στον ίδιο και το έργο του. Και επειδή απουσίαζα απ΄ αυτή τη σημαντική εκδήλωση, όπως γενικά ήμουν απών από την στίλβουσα επιφάνεια των λογοτεχνικών μας δρώμενων, ένοιωσα αυτό που έγραψε κάποτε ο Θωμάς : «Αναμνήσεις…και κάποτε τις τρώμε και γίνονται αίμα».Άλλά και τύψεις για τις απουσίες μου, τώρα που η απουσία εκείνου βγάζει στο φως τις μαγικές εικόνες ενός ποιητή, που δεν δημιουργούσε μόνο ποίηση, αλλά ζούσε μέσα στην ποίηση, ενός τραγικά ευαίσθητου και παρεξηγημένου πνεύματος που ήθελε να καταργήσει τον ουρανό, να καταργήσει τη γη και ν΄ αφήσει «μόνο ένα ουζερί/ για ένα πιοτό για ένα τραγούδι για ένα χορό /και συ να περνάς απ΄ έξω».

Πιστεύω ότι μερικές φορές, κάτω από την επιφάνεια και τα φώτα, στο καταγώγιο και το σκοτάδι, ταξιδεύεις σε φωτεινά μονοπάτια. Με το ρεμπέτικο μέσα στην υγρασία των καιρών, αναδύεσαι στην έκσταση. Μεσ΄ τα υπόγεια ρεύματα αναδεικνύεις καθαγιασμένη τη ψυχή σου.

Αυτό έκανε ο Γκόρπας. Γνήσιος μποέμ, μπιτ ποιητής (όπως τον ονόμασαν) πριν απ΄ αυτούς, καλοσυνάτος φωνακλάς, ασυμβίβαστος, αγενής στην αστική ευγένεια, με πικρό στόμα απ΄ τα πολλά και βαριά τσιγάρα. «Δε μετάνιωσα για κανένα απ΄ τα χιλιάδες φαρμακωμένα τσιγάρα μέσα στα καλοκαίρια» είπε (Ιανουάριος 1978), «και μετάνιωσα για τόσα ωραία πράγματα».

Είπε όμως κι΄ έγραψε κι άλλα η ψυχή του Γκόρπα, που τα εμπιστεύτηκε μετά από χρόνια στους συμπατριώτες του, πιστός σε αυτό που είπε το 1957, όταν εκδόθηκε ο «Σπασμένος καιρός» : «Δεν μ΄ ενδιέφερε ποτέ η δημοσίευση της δουλειάς μου, μ΄ ενδιέφερε πάντα η δουλειά μου» (περ. Μανδραγόρας τ. 33, Απρίλιος 2005, Άρτεμις Θεοδωρίδου). Αυτό το έλεγε πάντα, το πίστευε και έτσι κάπως χάραζε και την εικόνα της ζωής του.

«Μακριά καλοκαίρια της Αθήνας με κοντομάνικο άσπρο πουκάμισο. Να γυρίζω με το τελευταίο λεωφορείο ή με ταξί του μερακλή που νοιώθει άνετος και πλούσιος και είναι. Και να μην με πιάνει ύπνος. Να καίγομαι να γράψω και να μην μπορώ. Να καίγομαι. Να λείπουν όλα. Αν δεν έλειπαν πως θα υπήρχα ακόμα ; Μήπως μας αγαπάνε πεθαμένους μέσα στα ποιήματα ; Πόσα χωράνε μέσα στα ποιήματα ; Πως αερίζονται, πως δροσίζονται, πως ζεσταίνονται πως κάνουν Αχχχ…. Χωράει ένα καλοκαιρινό ευκάλυπτο μέσα σ΄ ένα ποίημα ; Μέσα σε χίλια ποιήματα ;…»(περ. Παρουσία τ. 18/2001, κείμενα του Θωμά Γκόρπα).

Δεν χρειάζεται τίποτα άλλο να πω.

Όλα χωράνε μέσα στο παραπάνω κείμενο, σε αυτό και στην πλατειά του αγάπη στους ανθρώπους, τη φύση, την ομορφιά που λάμπει και φεύγει, την ποίηση.

«Η ποίηση είναι κι αυτή ένα μεροκάματο», έγραψε ο Γκόρπας τον Απρίλη του 1990 στην Αίγινα. Μ΄ αυτό το μεροκάματο έφυγε ο Θωμάς τον Απρίλη του 2003.

****

1970-71. Στο σπίτι του Δημήτρη Ιατρόπουλου για αρκετό καιρό ετοιμάζουμε την ιστορική πια «Αντι-Ανθολογία». Ο Θωμάς βασικός συντελεστής της (επίσημα σύμβουλος έκδοσης), καπνίζοντας αρειμάνια, ήταν αυστηρός στην κρίση του. Εκεί γνωριστήκαμε –φοιτητής εγώ τότε – για πρώτη φορά. Θες η κοινή καταγωγή τόπου και διαμορφούμενης για μένα στάσης ζωής ; Θες το κλίμα της εποχής εκείνης μέσα από το οποίο ξεπήδησε η γενιά των ποιητών του ΄70, μας έδεσε σε μια «υπόγεια» φιλία, που ανεξάρτητα απ΄ τις δικές μου «απουσίες», έβαινε παράλληλα στον «Μεγάλο Δρόμο». Στον δρόμο που οδηγούσε πάντα στην έμπνευση, στην πάτρια γη μας, αυτόν στο Μεσολόγγι, εμένα στο Αγρίνιο και τους δυο μας στην ποίηση. Έτσι και με τη βοήθεια του Θωμά, ενσωμάτωσε η Τζένη Μαστοράκη στην Αντι Ανθολογία την πρώτη της ποιητική συλλογή «Το συναξάρι της άγιας νιότης» κι εγώ την δική μου πρώτη «Κοκτέϊλ».

Τι βράδια και κείνα. Ατέλειωτες συζητήσεις (περί πνεύματος και πνευμάτων, περί ποιητικής και ποιητών, περί επανάστασης στο Λόγο, περί πολιτικής και δικτατορίας, περί έρωτος και λαϊκής μουσικής παράδοσης κλπ-κλπ) κι ο Γκόρπας, βέρος Μεσολογγίτης με τις ρουμελιώτικες εξάρσεις του, να ανατέμνει τη ποιητική παράδοση της γενιάς του 30, να μας διαβάζει τα κυκλοθυμικά του ποιήματα (που μετά τα συγκέντρωσε στο «Πανόραμα») και να ξεκαθαρίζει πάντα τη θέση του απέναντι στις ιδέες, την κοινωνία, τους ποιητές, την ψυχή του.

Έκτοτε, καθώς λένε και μέχρι να φύγει για το Παρίσι, κάναμε πότε-πότε παρέα ή συναντιόμαστε στον «Ηνίοχο», το βιβλιοπωλείο-εντευκτήριο-στέκι του Θανάση Νιάρχου και Γιάννη Κοντού στη Σόλωνος.

Κάπου είχα διαβάσει, νομίζω μια κριτική του αείμνηστου Βασίλη Στεριάδη, όπου έγραφε για τον Γκόρπα ότι είναι ένας ποιητής «με περίεργες επιφάνειες». Πράγματι, ο Θωμάς, διακήρυττε ότι «η επανάσταση, η αλλαγή στην τέχνη όπως και στη ζωή έρχεται από τους λοξούς». Αυτό τόπε και δημόσια στον χαιρετισμό που έκανε στην εκδήλωση προς τιμή του της Ένωσης Αιτωλοακαρνάνων Λογοτεχνών στις 3-12-2001. Αυτό ήταν και βίωμα, τόσο πραγματικό όσο και ποιητικό για έναν γνήσιο ποιητή – σύγχρονο και εις τους αιώνες των αιώνων – που προπορεύτηκε δέκα χρόνια πριν από τη δική μας γενιά του ΄70, σε ποιητικούς δρόμους δύσκολους, μεθυσμένους, τραγικούς, εσωτερικούς και μοντέρνους, αντινατουραλιστικούς και ρυθμικούς, που ξύπνησαν τη νυσταλέα ποιητική νιρβάνα.

Δεν αντέχω να μην αντιγράψω ένα δικό του πεζό κομμάτι του 1967, μετά την δικτατορία, μέσα στο οποίο φαίνεται ή πίσω πλευρά των φαινομενικά σκληρών, άγαρμπων, ωμών και πολλές φορές δήθεν χυδαίων «επιπέδων» της ποίησης του : «Αγνάντια πάνω στον ουρανό των παιδικών μου χρόνων δεν ζητάω παρά μονάχα να βρεθεί κάποιος να μου ανάβει το τσιγάρο μου. Και οι φιλοδοξίες μου αυτομάτως θα επιστρέψουν στις φυσιολογικές τους διαστάσεις. Να μπορώ κι εγώ άνετα να θυμάμαι τα ξεχασμένα αξέχαστα. Ένα πελαργό σε καμπαναριό, ένα γλάρο πάνω απ΄ τη θάλασσα, φεγγάρια ν΄ ανατέλλουν, φεγγάρια να δύουν μεσολογγίτικα, μελαγχολικές πολύ μελαγχολικές γυναίκες, ταβερνόβιους άντρες ως τα χαράματα, ένα επιτάφιο ακατανίκητης δροσιάς και γοητείας, το φίλο μου το Γιάννη το μαραγκό που τραγουδούσε στην Κατοχή, όπως τραγουδάει τώρα ο Καζαντζίδης, τα χαμομήλια τ΄ Αη Δημητρη, τις σκονισμένες αγκινάρες στα χείλη της ασφάλτου και της Κυρα Ρήνης το Κάστρο….»

(ανέκδοτο κείμενο που δημοσιεύτηκε πρώτη φορά στο περιοδικό «Παρουσία» τ. 18/2001).

Όποιος δεν έχει ζήσει έστω και λίγο στο Μεσολόγγι, δεν μπορεί να καταλάβει ουσιαστικά τον Θωμά Γκόρπα. Αυτό το ασήκωτο βάρος της έρημης δόξας, η ατίθαση φύση του ρουμελιώτη ευαίσθητου άντρα, το δάκρυ στην άκρη της Λιμνοθάλασσας από ερωτικό καημό, τα λαϊκά και τα ρεμπέτικα στα τζουκ μποξ των χρόνων εκείνων του 50 & 60 στα ουζερί, το μεθύσι με ούζο, το δειλινό στην Τουρλίδα, οι μοναχικοί περιπατητές που ταξιδεύουν στον ατέλειωτο δρόμο μέσα στις αλυκές που δεν οδηγεί πουθενά…

«Κι ω Ποίηση ζητιάνα των ρυθμών που δεν υπάρχουν πια

προδομένη των μαγικών λέξεων

που μαγαρίστηκαν από τους μαγαρισμένους κώλου…

Κι ω μολόχες χάραμα κρύο νερό γλυκά φιλιά

σπουργίτια ευκάλυπτα νεράντζια μούρα αγκινάρες

και κεράσια τριφύλλια και σανά χρώματα

ξεθωριασμένα ήχων πια άλλων αστέρων

τι να κάνετε πια καημένα πώς να πολεμήσετε…»

………………………………………………………………………………………..

«Λες αυτό το τσιμέντο να πεθάνει μια μέρα ; Λες κάποτε η μέρα να

ξημερώσει νύχτα και η νύχτα να πέσει μέρα :»

[απ΄ το ποίημα του «αλλά κανείς δεν φεύγει»]

Η σχέση του Θωμά με την ποίηση, ήταν σχέση λανθάνουσας πηγής ζωής που εκρήγνυται, χαϊδεύει, βρίζει, ρεμβάζει, τραγουδάει και παραπονιέται, ανατινάζει και γίνεται τρυφερή και τελικά μετουσιώνεται, σε μια ποίηση αυθεντική και τελικά στο βάθος-βάθος σε τρόπο ζωής, σε αγάπη για τη ζωή.

*******

Του Θωμά Γκόρπα του χρωστάω. Του χρωστάω ένα «μνημόσυνο» αγάπης και αιώνιας λάμψης της «υπόγειας»ποίησης του. Όπως του χρωστάνε και πολλοί από τους φίλους της δεκαετίας του ΄70.

Αισθάνομαι τυχερός που συνάντησα στη όποια ποιητική μου πορεία τον Θωμά Γκόρπα και κλείνοντας αυτό το δοκιμιακό σημείωμα, αφιερώνω στη μνήμη του, τούτα τα λόγια που έγραψε ο Λεωνίδας Χρηστάκης το 1980 : «Ότι και να γράψεις για τον ποιητή Θωμά Γκόρπα, θα είναι λίγο και ελαττωματικό, γιατί είναι πάντα ορατός-αόρατος, πραγματικός και ποιητής….σχεδόν μονομάχος της ποίησης …».

Πάνος Καπώνης

Αρχαίο τραμ

Ιερογλυφικά σανδάλια
Οδηγούσαν το κέλυφος του γρανίτη
Σε ανάποδες πυραμίδες και ήχους
Αιγυπτιακούς
Ανορθόδοξους στις λείες επιφάνειες
Των κώνων
Της μετενσάρκωσης των οφθαλμών μας

Απέραντη η λεωφόρος της ερήμου
Στο σχήμα ενός συμβόλου ζωής
Με σκόνη αιώνων
Να ανεμίζει τις υπναλέες μούμιες
Υπεράνω των φοινίκων
Στην κατεύθυνση της Λιβύης

Το αρχαίο τραμ έτριζε
Από τ’ αρχαία χρόνια δίπλα στη θάλασσα
Σκουριασμένη διαδρομή
Από το Ναυτικό Oμιλο Αλεξανδρείας
Μέχρι την οδό Σελίμ
Eνθα τα μεγάφωνα του Ισλάμ

Ιερά κιγκλιδώματα όμως μας στρίμωξαν
Στις οξειδώσεις των οχημάτων
Aμα τη αφίξει μας
Κάτω από τρούλους και περιπατητές
Σε ελληνικά κλασικά κατάλοιπα
Και το παλιό μεγαλείο της παραλίας

——————————————–

Η «ΟΥΣΙΑ» ΕΝΟΣ ΥΠΟΥΡΓΟΥ (*)

Τηλέμαχος Χυτήρης : κίτρινη σκόνη / εκδόσεις κέδρος 2006

(*) Δημοσιεύτηκε στο περιοδικό (δε)κατα τεύχος 9ο ΠΟΙΗΣΗ 2007

______________________________________________

«Ένα ποίημα αρχίζει από μια σκέψη, πολλές φορές τυχαία, κάποιες άλλες βρίσκεσαι αντιμέτωπος με μια άσπρη κόλλα…» είπε ο Τηλέμαχος Χυτήρης σε μια συνέντευξη του στο περιοδικό « highlights » στις 17-7-2006, μετά την έκδοση της τελευταίας (7ης) ποιητικής συλλογής του «κίτρινη σκόνη», με την διαφορά ότι, ο Κερκυραίος ποιητής δεν μας έδωσε μέσα στα 33 χρόνια της παρουσίας του στα Ελληνικά Γράμματα τέτοια δείγματα λευκής κόλλας … Ακόμα και στην περίοδο της έντονης πολιτικής δραστηριότητας, δεν εγκατέλειψε την πρώτη του αγαπημένη [ο ίδιος τη χαρακτήρισε έτσι] εκδίδοντας τρία ποιητικά βιβλία (1983, 1986 & 1988). Αυτό δε εξακολουθεί να γίνεται, από την εποχή που σε μια ποιητική βραδιά στο Πνευματικό Κέντρο «ΩΡΑ» διαβάσαμε για πρώτη φορά τα ποιήματα μας μπροστά σε κοινό.

Η «κίτρινη σκόνη» περιλαμβάνει «ποιήματα εκ προμελέτης» (για θυμηθώ την ομώνυμη πρώτη του ποιητική συλλογή, που εκδόθηκε το 1973 από τον Κέδρο), με την έννοια της ανάδειξης των τόνων μιας αθωότητας, με την διαφορά ότι τώρα η αθωότητα αποτελεί την συγκάλυψη των κρυφών πτυχών εσωτερικών πνευματικών διεργασιών και πάντα με την λιτότητα που διακρίνει το έργο του και που ανατέμνει τη σημαντικότητα του απρόοπτου, σε μια αφαιρετική μοντέρνα κατάθεση «Σαν τη βροχή / Σαν τον καπνό / Στον πολύχρωμο κήπο μου / Μιλά το διάφανο νερό. / Είναι οι άφαντοι, / Το νόημα του Κόσμου».

Πράγματι, διαβάζοντας τις τελευταίες δημιουργίες στην συλλογή αυτή, αισθάνθηκα μια «αύρα» συμπυκνωμένης λυρικότητας, μια αναγεννημένη ευαισθησία για «τις κορυφές των κυπαρισσιών» που «αγγίζουν την απουσία», για τη «Γυμνή όψη του κόσμου».

Κι εδώ που τα λέμε, το νόημα του Κόσμου [το κάπα κεφαλαίο] για τον Χυτήρη, είναι όχι η Πολιτική [που είναι απαραίτητη στον κόσμο όταν κινείται σε θετικές κοινωνικές κατευθύνσεις και την οποία υπηρετεί με συνέπεια τόσα χρόνια] αλλά η Ποίηση, η κρυπτογραφική έκφραση της «Ουσίας», μια ποίηση που όπως είπε ο ίδιος σε ένα πρόσφατο ποίημα του, το «Μικρό Μανιφέστο» «είναι λέξη και έξη / είναι μυθική και ηθική / Η ποίηση είναι μύηση / Με την ποίηση φτάνεις εκεί / που δεν φτάνει η γνώση».

Κι αυτή η συνεπής ποίηση του, με τις κωδικοποιημένες λέξεις της και το σεβασμό στον ποιητικό τους χειρισμό, αναδύει έναν λόγο πλήρωσης σε δεύτερο επίπεδο, πέρα από το εφήμερο της αίσθησης του «Κόσμου», που οδηγεί στην ολότητα μιας εσωτερικής και όχι μόνο εσωστρεφούς ουσίας, η οποία τον προτρέπει να στέλνει μηνύματα εν είδη εκλάμψεων προς τους «έξω».

«Ω νυχτερινή

Άυλη αλλαγή μου

Καταδίκη

Του απόλυτου χρόνου

Κοντά στην ενόραση

Βλέπω τη ζωή

Κύκλους που γράφω

Σώματα

Ψυχές

Ψιχία τετριμμένα»

Η υπαινικτική γραφή του, όπως βιώνεται από μένα, καταγράφει τις συνισταμένες των προσωπικών αισθήσεων και όχι αισθημάτων, που μπορεί να είναι οι επί μέρους στάσεις μιας ζωής ή μιας φιλοσοφίας της ζωής και έτσι τις προβάλλει, όπως στους στίχους : «Τους δρόμους των άστρων / Περπάτησα / Γυρίζοντας στη γέννηση μου / Πέρασα τα άβατα της Ιστορίας / Διαβάζοντας άγραφες σκέψεις / Βρήκα γνωστούς εκεί / Κι έμεινα ποιητής».

Ο Τηλέμαχος Χυτήρης πιστεύει στην «ουσία», που όχι μόνο το δηλώνει λεκτικά, αλλά και προσπαθεί να την καταγράψει – όσο αυτό είναι εφικτό – μέσα από την ποιητική δημιουργία, αφού [όπως λέει ο ίδιος], «Η ποίηση κάνει αυτό ακριβώς: φεύγει από την επιφάνεια, εισχωρεί στα πράγματα και ανακαλύπτει την ουσία. Και όταν την ανακαλύπτεις, τότε πραγματικά τα λόγια είναι περιττά, δεν χρειάζονται παρά ελάχιστα» και έτσι κατά τον Γιώργο Βέη «υποστηρίζει διεξοδικά μιαν αυστηρή πολιτική λεκτικών αφαιρέσεων, διευρύνοντας ταυτοχρόνως ποικίλες ζωτικές σημασίες και σημαδιακά ένδον τοπία».

Αν δεχθούμε ότι ο Χυτήρης έχει τραβήξει μια διαχωριστική γραμμή μεταξύ πολιτικής και ποιήσεως, [πράγμα που δεν το αμφισβητώ], τότε, έχουμε μια εξαίρεση στον σχετικό για τους ποιητές Πλατωνικό «αφορισμό», αλλά και μια ελπίδα ότι η πολιτική θα γίνεται καλύτερη, έχοντας ως εκπροσώπους της ποιητές.

________________________

Δημοσιεύτηκε στο περιοδικό (δε)κατα τεύχος 9ο ΠΟΙΗΣΗ 2007

ΣΥΜΠΥΚΝΩΜΕΝΗ ΕΜΒΟΛΙΜΗ ΜΕΜΒΡΑΝΗ

Γιάννης Κοντός : δευτερόλεπτα του φόβου

Σκέφτηκα πολύ πριν γράψω αυτό το δοκιμιακό σημείωμα, με αφορμή το τελευταίο ποιητικό βιβλίο του Γιάννη Κοντού «δευτερόλεπτα του φόβου» που εκδόθηκε μέσα στο 2006 από τις εκδόσεις «Κέδρος».

Η σκέψη «περιμετρικά» ακολούθησε την πορεία του ποιητή – πορεία μεστή – από την πρώτη έκδοση της «περιμετρικής» το 1970 [και της δεύτερης το 2000], κίνηση σημαντική για μένα, μια που ο Γιάννης Κοντός, παραμένει ένας από τους πιστούς και κυρίαρχους εκφραστές της ονομαζόμενης «Γενιάς του 1970″, και μάλιστα από τα πρώτα της στάδια. Αναφέρομαι στην πρώτη αυτή έκδοση του ποιητικού του έργου, αλλά και στην επανέκδοση της το 2000, για να τονίσω την αναβάπτιση, στο κορύφωμα της δημιουργικότητας του, στην αθωότητα των πρώτων ποιητικών αναζητήσεων, αλλά και τη συμπυκνωμένη τώρα -στην ωριμότητα πια – του πυρήνα της ποιητικής του δημιουργίας, με την τελευταία έκδοση του 15ου βιβλίου.

Ο τίτλος της ποιητικής αυτής συλλογής δεν είναι τυχαίος. Αποτελεί την ένδειξη των αφομοιωτικών του τάσεων στο άνοιγμα του φωτός, πέρα από τις κλειστοφοβικές εκφάνσεις του Σαχτούρη, που οδηγούν στις «ανθισμένες αμυγδαλιές του Φεβρουαρίου και τα ζεστά κάστανα των φιλιών σου», όπου εκεί, η παρεμβολή των χρωματικών πινάκων του Χρίστου Καρά, δυναμώνει τον συμβολισμό της ποιητικής πύκνωσης του λόγου.

Ο αποσυμβολισμός όμως των «δευτερολέπτων του φόβου», μπορεί να αναγνωσθεί μεταξύ του ατομικού λυρισμού του Κοντού και της αδιαβάθμιστης συλλογικής εντύπωσης του κόσμου πού μας περιβάλλει :

«Μια γραμμούλα είναι ο ορίζοντας

Μετά, τι γκρεμός, Θεέ μου!»

Τα σφιχτά ποιητικά πεδία των ποιημάτων αυτής της συλλογής, θα μπορούσαν να γίνουν οι συνδετικοί κρίκοι των μέχρι τώρα δεκατεσσάρων ομόκεντρων κύκλων (βιβλίων) του ποιητή, ως συμπυκνωμένη δηλαδή εμβόλιμη μεμβράνη του ποιητικού του υλικού, ανεξάρτητα αν ο Κοντός ισχυρίζεται «τι φθορά κι αυτή η αιωνιότητα, τι σκουλήκι». Αυτό δίνει και μια απάντηση στην ανάγκη του ποιητή να ολοκληρώνει [και όχι να ολοκληρώσει] τους ποιητικούς του ρυθμούς κάθε φορά που ο χρόνος – βασικό στοιχείο της ποίησης του – σε δευτερόλεπτα, λεπτά, ώρες, μέρες υποδηλώνει έκδηλα μια υπαρξιακή αγωνία, η οποία αναζητεί μέσα από την απουσία φωτός, τη φωτεινή ανθρωποκεντρική διέξοδο.

Η Έλενα Χουζούρη, είχε πει το 1993, στη παρουσίαση της ποιητικής συλλογής «στο γύρισμα της μέρας», Κέδρος 1992, ότι «……Ο Κοντός έχει δημιουργήσει από καιρό ένα στέρεο μυθολογικό σύμπαν με πλούσια υλικά και περίσσια τέχνη, ένα σύμπαν μέσα στο οποίο ο ποιητής πραγματοποιεί τις καταδύσεις και αναδύσεις του…». Πράγματι και στο «δευτερόλεπτα του φόβου» οι παραπάνω κατακτήσεις του Γιάννη Κοντού είναι όχι μόνο εμφανείς, αλλά δεμένες πολύ περισσότερο με τη ζωγραφική και τη μουσική, που δεν χαρακτηρίζονται μονάχα από τους θαυμάσιους πίνακες του Καρά, αλλά αποτελούν μια οργανική ενότητα με τη λυρική ποιητική του Κοντού, αναδεικνύοντας και εικαστικά την εμμονή του ποιητή στη «γραφίδα-κάμερα» [χαρακτηρισμός του Γ. Παναγιώτου] όταν γράφει πχ :

«Παρακολουθώ το φως που κυλάει παντού

και παίρνει διάφορα σχήματα

Υποδύεται το υγρό και εγώ με τη σειρά μου

γίνομαι στυπόχαρτο και ρουφώ τα μελάνια του»

Ο αναγνώστης του τελευταίου ποιητικού βιβλίου του Γιάννη Κοντού, μπορεί να μην επικοινωνήσει με τα σε δεύτερο επίπεδο στοιχεία της ποιητικής του, όπως τα «διαβάζω» εγώ, που τον γνωρίζω από την εποχή της «Περιμετρικής» του 1970, αλλά θα διαγνώσει τη σημαντικότητα των στίχων του, ως μια συμβολή του ποιητικού και εύθραυστου μικρόκοσμου στη δυναμική της ποίησης, όπως «η φωτογραφία σου απέναντι στον ουρανό, καθρέφτης». Εδώ βέβαια δεν έχουμε να κάνουμε με την πραγματικότητα ή τις παρυφές της, όπως στον «αθλητή του τίποτα», που χάρισε στον Κοντό το Κρατικό Βραβείο Ποίησης [1998], αλλά με την εκλέπτυνση μιας ποιητικής αφής και καθολικής ευαισθησίας που αναδύουν οι στίχοι του «φόβου», φόβου μπροστά στην τρυφεράδα των λέξεων, μη τυχόν και μαραθούν :

«Μόνο κάτι χορταράκια

με τον κυματισμό τους

αντιστέκονται στον καιρό»