Στο τεύχος (#17) του περιοδικού (δε)κατα (που κυκλοφόρησε την Άνοιξη 2009) , διαβάστε μεταξύ άλλων τους συγγραφείς : Roberto Bolano, Τζούμπα Λαχίρι, Juan Rulfo, Β. Καράδαη, Πάνο Καπώνη, Arthur Miller, Gustavo Escalnar, Χρ. Οικονόμου, Ι. Πολύζο, Κάρλος Μαρία Ντομίνγκες που μιλά στον Ντίνο Σιώτη, John Berger, Γεωργία Συλλαίου, Gary Lattchman, κ.α.
Στο τεύχος αυτό (# 17) δημοσιεύεται το δοκίμιο του Π. Καπώνη :
ΘΟΔΩΡΟΣ – ο γλυπτικός λόγος
Ως εισαγωγή σε αυτή τη δοκιμιακή μου απόπειρα, θα έλεγα ότι ο γλύπτης Θόδωρος (Παπαδημητρίου) δεν έχει εννοιολογικό λόγο υπό τύπον διδαχής ή φιλοσοφικής προσέγγισης, αλλά όπως χειρίζεται τα γλυπτικά εργαλεία με απτά υλικά, το ίδιο χειρίζεται και τον Λόγο, μιλώντας πάντα τη δική του γλώσσα, σε ένα υψηλό πολιτισμικό επίπεδο, τόσο συγκεκριμένο, όσο συγκεκριμένα απτική είναι και η γλυπτική του. Έτσι ο Θόδωρος παρασύρει τον αναγνώστη, όπως και τον θεατή των γλυπτικών του έργων, σε μια αφύπνιση της συνείδησης όλο και πιο έντονη και πιο διεισδυτική, που αποδεικνύεται παράλληλη με τη γλυπτική του πορεία.
Η προσέγγιση
Η προσέγγιση του ανθρώπου και γλύπτη από τη δική μου μεριά, ξεκινά στα παιδικά και εφηβικά μου χρόνια. Η προσέγγιση του συγγραφέα Θόδωρου άρχισε στα πανεπιστημιακά μου χρόνια. Η προσέγγιση όμως του στοχαστή έγινε πρόσφατα, το 2007.
Αναρωτιώμουν πάντα, σε όλα αυτά τα στάδια προσέγγισης, με διαφορετικές κάθε φορά αναζητήσεις, ποιός είναι ο Θόδωρος. Πως αυτός ο φαινομενικά ερμητικός δημιουργός, πανεπιστημιακός δάσκαλος, συγγραφέας, διάλεξε ως τρόπο έκφρασης, τη γλυπτική εκφορά του Λόγου, τη δημοσιοποίηση των σκέψεων του, τη συγγραφή γενικά των στοχασμών του, όταν, είχε ως εργαλείο τον πλαστικό λόγο της γλυπτικής του τέχνης.
Αυτό ήταν το «ρέον ερώτημα» για μένα, που πάλευα και παλεύω με τον ποιητικό και όχι μόνο λόγο. Ρέον, γιατί από τις πρώτες κιόλας εκθέσεις του, μέχρι και τώρα, αναλόγως της πνευματικής ωριμότητας μου και της σταδιακής εμβάθυνσης στο έργο του, παρακολουθούσα, ιδιαίτερα στα χρόνια της δικτατορίας, την παράλληλη συγγραφική του πορεία, είτε με τη μορφή επιφυλλίδων σε αθηναϊκές εφημερίδες, είτε ως συνοδευτικά κείμενα στους καταλόγους των εκθέσεων του, είτε υπό τη μορφή ομιλιών και βιβλίων.
Ο Θόδωρος εξέδωσε κατά καιρούς τα εξής βιβλία : «Ένας γλύπτης στην Αγορά» (Ύψιλον 1981), «Στίγματα πορείας (Ίχνη στην Άμμο των Λέξεων)» (Εστία 1984), «Ίχνη» (Καστανιώτης 1988), «Ένας γλύπτης στον αέρα» (Ύψιλον 1989), «Ανα Κατάληψη» (Ύψιλον 1992), «Λόγοι» (Αιγόκερως 1994), καθώς και μια μελέτη που εκδόθηκε από τον Δήμο Αμαρουσίου το 2002 με τίτλο «Ο αστικός χώρος ως πεδίο πολιτιστικής επικοινωνίας». Στα βιβλία του αυτά, η δομή της γραφής του, ακολουθεί εκείνη των γλυπτικών του ερεθισμάτων, όταν ο λόγος δεν μπορεί να σχηματοποιηθεί σε απτό υλικό. Για να το εκφράσω καλλίτερα, θα δανειστώ από γραπτό του ένα μέρος κειμένου του 1960 από τα Δελφικά (1960-1970) : «Την περίοδο αυτή η αναζήτηση κάποιου μορφικού λεξιλογίου με την αντίστοιχη πλαστική-αισθητική σύνταξη, που αντιστοιχεί στις επικοινωνιακές συνθήκες της εποχής, καταλείγει σε μια σειρά σχεδίων και γλυπτών αντικειμένων, ως μελέτες και προτάσεις για γλυπτά έργα που θα λειτουργούσαν στο δημόσιο χώρο». Ο λόγος για τον Θόδωρο, ανεξάρτητα από τη σχηματοποίηση του σε γλυπτικό έργο ή γραπτό κείμενο, λειτουργεί καταλυτικά.
Ο λόγος και η δομή του
Η επεξεργασία του γραπτού λόγου από τον Θόδωρο, τείνει σε μια ισορροπία, ανάμεσα στο «γίγνεσθαι» και στο «δέον», σε νοητικά σημεία που στοχεύουν τη δημόσια συμπεριφορά, δίνοντας όπως στο γλυπτικό του έργο «την εικόνα του εκκρεμούς, της σχνοβασίας πάνω σε μια νοητική γραμμή που συνδέει το κλειστό μορφολογικό σχήμα του ανθρώπινου πολιτισμού με τον ανοιχτό, άπλαστο κόσμο που ο άνθρωπος ασταμάτητα ονειρεύεται» [Ε. Στρούζα, 1999]. Στο πολυεπίπεδο δηλαδή σύστημα γλωσσικής επικοινωνίας, πάνω στο οποίο έχει αναπτύξει τους πλαστικούς του Χειρισμούς, όπου «Χειρισμοί» είναι η σχέση, η αντιπαράθεση της γλυπτικής γλώσσας με τα άλλα συστήματα επικοινωνίας – την οπτική, την ακουστική, τη γευστική, τη σωματική επαφή του κοινού με το έργο τέχνης, όπως και με το γραπτό λόγο, ο οποίος διαμισφώνει κοινωνικές αξίες του ευρύτερου κοινού [βλ. Χειρισμός Χ, ΣΤΙΓΜΑΤΑ ΠΟΡΕΙΑΣ, ίχνη στην Άμμο των Λέξεων].
Ο γλύπτης ακολουθεί παράλληλα με την αναζήτηση ενός «μορφικού λεξιλογίου» και την αναζήτηση του κλασικού λόγου για να εκφέρει την άποψη του ή τη θέση του δε έναν δημόσιο διάλογο. Η μορφική δηλαδή γλώσσα για τη Γλυπτική στο δημόσιο χώρο, μετουσιώνεται συμπληρωματικά ή ακόμα και αυτοτελώς σε ζωντανή γραπτή γλώσσα για δημίσο διάλογο και πνευματικό προβληματισμό. Όμως ο Θόδωρος, ως συγγραφέας, δεν πρόδωσε ποτέ τον εαυτό του, τον γλύπτη, τον ακερμάτιστο χαρακτήρα του, ούτε την πνευματικότητα του.
Αν και οι μελετητές του Θόδωρου προβάλλουν τις επιρροές του γλύπτη, τονίζοντας παράλληλα τη δυναμική του εισβολή μέσα στο χώρο και εκλαμβάνοντας μέσα από τις γλυπτικές φόρμες του την ένταξη αυτή , όχι ως δημιουργία και απόπειρα επικοινωνίας, αλλά ως πρόκληση, αδυνατίζουν τη «διδασκαλία» των έργων του, που οι διάφορες εκφάνσεις της, εκδηλώθηκαν κατά καιρούς πέραν των γλυπτικών έργων, και δια μέσου της ακαδημαϊκής καθέδρας [το 1980 ο γλύπτης έγινε καθηγητής Πλαστικής στο Τμήμα Αρχιτεκτόνων του Ε. Μ. Π. και σήμερα είναι Ομότιμος Καθηγητής], αλλά κυρίως δια του λόγου, δηλαδή μέσα από τα γραπτά του. Ακόμη και η σιωπή έπαιξε ρόλο ως μέρος της δημιουργίας του, αφού τον Οκτώβρη του 1970, μέσα στο ζοφερό κλίμα της δικτατορίας, ο Θόδωρος τόλμησε να παρουσιάσει με την υποστήριξη του Johannes Weissert, Διευθυντή του Εργαστηρίου Σύγχρονης Τέχνης του Ινστιτούτου Γκαίτε, τη σημαντική έκθεση «Γλυπτική για Συμμετοχή του Κοινού – Απαγορεύεται η Συμμετοχή».
Έτσι, η μέχρι τότε κυρίαρχη αισθητική άρχισε να αμφισβητείται από την τέχνη του Θόδωρου, αλλά παράλληλα, αυτή η Τέχνη του απέδειξε, πως η γλυπτική δεν είναι μονοσήμαντη ή στατική, στέλνοντας μηνύματα στην κοινωνία, στο δημόσιο χώρο, αλλά μπορεί να εμβολιαστεί συμπληρωματικά και ίσως επεξηγηματικά και από τος άλλες μορφές της τέχνης.
Βέβαια το πείραμα του γλύπτη,ήταν φυσικό να ενοχλήσει κάποια κατεστημένα ή δια μέσου του πολιτικού, καλλιτεχνικού, πνευματικού κετεστημένου το ίδιο το κατεστημένο. Όμως, πρ’ όλες τις αντιδράσεις της παραδοσιακής άμυνας των διαφόρων συμφερόντων, το πείραμα πέτυχε και αργότερα βρήκε και μιμητές. Ο Θόδωρος τελικά, έγινε – χωρίς ρητορίες – ο κατ’ εξοχήν «λόγιος» γλύπτης [με την έννοια του ασχολούμενου με τον λόγο] απευθυνόμενος στον «συν+λογικό» αναγνώστη, εμμένοντας σε μια δοκιμιακή γραφή στην προσπάθεια που πάντα και με ποικίλους τρόπους έκανε – και κάνει – για την ουσιαστική, αλλά και κριτική επικοινωνία του συγγραφέα-γλύπτη με τον αναγνώστη ή συμμετέχοντα θεατή ή πολίτη προς πολίτη, μέσα στο πολιτικό και ιδεολογικό περιβάλλον στο οποίο ζούμε. Εντούτοις, «κάθε τέχνη ως καταλυτική επικοινωνία, που δρα σε κάθε επικοινωνιακό σύστημα, είτε πρόκειται για γλώσσα με λέξεις, με ήχους, με κίνηση ή με μορφές σε διάφορα υλικά».
Η θεματολογία
Το 1990 ο Θόδωρος γράφει : «Η πολυσήμαντη λέξη «Λόγος» σημαίνει συνηθέστερα τη λογική, τον ορθολογισμό ή τα λόγια με λέξεις, ενώ εγώ επιμένω να την εννοώ (με κεφαλαίο λάμδα) με άλλες σημασίες, όπως βαθιά ανάγκη ή αιτία που δίνει νόημα στις λέξεις – και στα έργα τέχνης, Ανάγκη, που προσπαθεί να εκφραστεί μέσα από κωδικοποιημένες δομές της κάθε γλώσσας (όχι μόνο των λέξεων) και να τις υπερβεί δημιουργικά» (Τα Νέα, 16 Μαρτίου 1990).
Μέσα από την παραπάνω συμπύκνωση των λόγων του, διαχέεται όχι μόνο ο στόχος του εν δυνάμει γλύπτη-συγγραφέα, αλλά και μια φιλοσοφική θέση του στοχαστή ανθρώπου, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι ο Θόδωρος διεκδίκησε ή θα διεκδικούσε ποτέ κάποιο τίτλο πέρα από εκείνον του γλύπτη, ούτε θεώρησε πάνω στον αυθορμητισμό της γραφής του ότι, θα κατακτούσε κάποια θέση στο πάνθεο των συγγραφέων, στοχαστών ή φιλοσόφων. Η μοναχική αναφορά του σε αυτό, ήταν εκείνη του «ερασιτέχνη δημοσιογράφου», έπειτα από το πλήθος των κειμένων του στην εφημερίδα Τα Νέα.
Έτσι, η θεματολογία του (με αιτία ή και αφορμή πολλές φορές την τέχνη ή τα ζητήματα πολιτισμού), αγκαλιάζει καίορια, ίσως φαινομενικά ασήμαντες, αλλά κομβικές καταστάσεις της ζωής μας, με βάση την σύνθετη λέξη κλειδί : Επικοινωνία ή επι-κοινωνία.
Οι λέξεις ή φράσεις (κατά βάση έννοιες με φιλοσοφικό ή διαφορετικά, στοχαστικό περιεχόμενο) «καταναλωτική δημοκρατία», «μέγεθος των λόγων», «εφήμερη επικοινωνία», «κοινόχρηστα ιδανικά», «πόλωση», «αντιστασιακή τέχνη», «εποχή του θεάματος», «προϊόντα πολιτισμού», «ελευθερία του ατόμου», «ελευθερία ατομικής έκφρασης» και άλλα, σηματοδοτούν τον στοχασμό του, που όπως στους καλούς συγγαρφείς, λειτουργούν και στον Θόδωρο με διάφορους τρόπους, όπως με την ειρωνεία, τη σάτιρα, την τραγικότητα ή ακόμα και το χιούμορ.
Ένα σημαντικό στοιχείο στον συγγραφέα, αλλά περισσότερο στον γλύπτη, είναι η αποστροφή του στην «νεο-ελληνική διαχείρηση» (από παράφραση του Θόδωρου – άρθρο στα Νέα «Ανάμεσα 3-9-1992») του ελληνικού πολιτισμού και αντίστοιχα η πηγαία άντληση απ’ την πολιτισμική μας κληρονομιά, χωρίς διαστρεβλωτικές και πατριδοκάπηλες εκμεταλλεύσεις του πολιτισμού μας. «Άλλωστε μακριά απ’ τη χώρα μου», έγραψε το 1992, «μπόρεσα να συμφιλιωθώ με γλώσσα ελληνική και τέχνη των προγόνων … Εκεί μακριά τις έβλεπα και τις ένιωθα σαν δημιουργική πρόκληση και όχι σαν κλήρο για νομή».
Σε ένα κείμενο (Θεόδωρος Γεωργίου, 1994) για το «επικοινωνιακό «γλωσσικό παιχνίδι» του γλύπτη Θόδωρου», όπως το χαρακτηρίζει ο συγγραφέας του, εντοπίζονται με πολλή προσοχή τα στοιχεία εκείνα, που προσδιορίζουν το «γλωσσικό παιχνίδι της γλυπτικής και της γραφής στις συνθήκες της επικοινωνιακής πραγματολογίας». Στην πραγματικότητα λοιπόν, ο γραπτός λόγος του συγγραφέα Θόδωρου, πέρα από την προσπάθεια να προσδώσει μια ολότητα στο έργο του, δομημένη και από άϋλα υλικά και ακόμα παραπέρα, από την αυτο-συμπληρωματική του διάσταση, λειτουργεί ως ενδιάμεσος κριτικός ή καταγγελτικός κρίκος, μεταξύ της λογικής σκέψης και της υποκειμενικής ανασφάλειας της κοινωνίας.
Με άλλα λόγια, ο λιτός και αιχμηρός λόγος του, εκπέμπει προτάσεις παιδείας για τα θέματα που θίγει, και οδηγεί – θέλουμε δεν θέλουμε – σε μια μορφή διαλόγου, σε πρώτη ανάγνωση μεταξύ του δημιουργού και του αποδέκτη της αισθητικής και σε δεύτερη, μεταξύ του ανθρώπου και του ανθρώπου. Ίσως ο Θόδωρος, σε τελευταία ανάλυση, να έδωσε μέσω καθημερινών δημοσιογραφικών θεμάτων, μια νέα διάσταση στην σκέψη, που προσλαμβάνει εκ των πραγμάτων, μια φιλοσοφική χροιά.
Και εδώ μπαίνουν κάποια ερωτήματα : Ποιόν απασχολούν αυτά τα ερεθίσματα ; Σε τι βελτιώνουν την καθημερινή πρακτική των ανθρώπων ; Μήπως η εκφορά αυτού του λόγου αποτελεί εγωιστική τάση ενός βαθιά σκεπτόμενου δημιουργού ; Ή μήπως στους καιρούς που ζούμε, η εξωτερίκευση των πνευματικών ανησυχιών αποτελεί πολυτέλεια ; Η απάντηση σε όλα αυτά, συμπυκνώνεται σε μια λέξη : Παιδεία !
